Từ dự án nạo vét đến tầm nhìn hành lang logistics sông Vàm Cỏ Đông
Sông Vàm Cỏ Đông logistics là khái niệm coi tuyến sông Vàm Cỏ Đông dài khoảng 184km như một hành lang vận tải và kinh tế tích hợp, kết nối cửa khẩu, khu công nghiệp, cảng sông và cảng biển với hệ thống giao thông đường bộ, tạo nên mạng lưới logistics đa phương thức phục vụ sản xuất, xuất nhập khẩu và phát triển đô thị ven sông. Tây Ninh hiện vẫn nhìn Vàm Cỏ Đông chủ yếu dưới góc độ nạo vét luồng, nâng cấp một số đoạn sông và xử lý bãi cạn. Cách tiếp cận này dễ khiến địa phương sa vào vòng lặp “đào – lấp – xuống cấp – lại đào”, tốn nguồn lực nhưng không tạo được bước nhảy về năng lực cạnh tranh. Quan điểm của TSKH Trần Quang Thắng là phải ưu tiên xây dựng chuỗi kết nối hoàn chỉnh “cửa khẩu - khu công nghiệp - cảng sông - cảng biển”, thay vì coi Vàm Cỏ Đông đơn thuần là một dự án nạo vét. Đây không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà là thay đổi tư duy phát triển: từ công trình giao thông sang hành lang kinh tế Tây Ninh có sức lan tỏa toàn vùng.
Tiềm năng kết nối cửa khẩu, khu công nghiệp và cảng biển với siêu đô thị TPHCM
Sau khi sáp nhập với Long An, Tây Ninh sở hữu vị trí hiếm có: vừa giáp Campuchia, vừa có khả năng kết nối với TPHCM và biển thông qua hệ thống sông Vàm Cỏ - Soài Rạp. Trong chuỗi kinh tế biển, tuyến sông Vàm Cỏ Đông có thể đóng vai trò quan trọng trong kết nối Tây Ninh với TPHCM và hệ thống cảng biển, tạo thêm phương thức vận chuyển hàng hóa hiệu quả với chi phí thấp. Theo kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, sau khi TPHCM sáp nhập với Bà Rịa - Vũng Tàu và Bình Dương, thành phố trở thành siêu đô thị, khiến nhu cầu kết nối vùng với Đồng Nai và Tây Ninh trở nên cấp thiết. Nếu Tây Ninh biết tận dụng, sông Vàm Cỏ Đông sẽ là trục kết nối cửa khẩu Mộc Bài, các khu công nghiệp Gò Dầu, Thanh Phước với cụm cảng Thị Vải - Cái Mép, Cần Giờ và hệ thống cảng TPHCM thông qua sông Soài Rạp. Đây là nền tảng để giảm phụ thuộc vào đường bộ, hạ chi phí logistics và nâng sức cạnh tranh cho hàng hóa biên giới.
Xây cụm logistics hạt nhân thay vì xây thật nhiều cảng rời rạc
Tây Ninh hiện có 26 cảng, 376 bến, trong đó chỉ 4 cảng đang hoạt động trên sông Vàm Cỏ Đông; nhiều đoạn luồng mới đạt cấp IV, còn 11 cảng đã được quy hoạch trên sông nhưng chưa được đầu tư. Con số lớn về cảng, bến không đồng nghĩa với một hệ thống logistics hiệu quả. Nếu tiếp tục xây thêm cảng nhỏ, manh mún, địa phương sẽ đối mặt rủi ro “cảng xây xong nhưng thiếu hàng, trong khi doanh nghiệp vẫn lựa chọn vận tải đường bộ vì nhanh và thuận tiện hơn”. Giải pháp được đề xuất là tổ chức hệ thống theo mô hình các cụm logistics hạt nhân gắn với cửa khẩu, khu công nghiệp và mạng lưới giao thông đường thủy, đường bộ. Cụm logistics biên giới Mộc Bài - Gò Dầu - Thanh Phước sẽ gom hàng từ cửa khẩu và các khu công nghiệp phía Bắc, kết nối đường bộ xuyên Á với sông Vàm Cỏ Đông; cụm trung chuyển Bến Lức - Đức Hòa kết nối các tuyến vành đai, cao tốc; cụm hạ lưu Vàm Cỏ - Cần Giuộc - Cảng quốc tế Long An đóng vai trò cửa ngõ ra biển. Đây là kiến trúc không gian kinh tế, chứ không phải danh mục công trình.
Hạ tầng, công nghệ và đa phương thức: điều kiện để hành lang kinh tế ven sông hoạt động
Muốn sông Vàm Cỏ Đông logistics vận hành thực chất, Tây Ninh phải bắt đầu từ luồng chạy tàu đáng tin cậy và hạ tầng đa phương thức. Tỉnh cần đo sâu, lập bản đồ số toàn tuyến theo mùa khô và mùa mưa; xử lý các bãi cạn, đoạn cong nguy hiểm và những vị trí có tĩnh không cầu thấp, ưu tiên nâng cấp đoạn Bến Kéo - biên giới và các đoạn luồng cấp IV có sản lượng hàng hóa thực tế, hướng tới cấp II theo quy hoạch. Song song, hệ thống phao tiêu, báo hiệu, đèn dẫn luồng, trạm đo mực nước và cảnh báo chướng ngại vật phải được lắp đặt đồng bộ, duy tu thường xuyên thay vì chờ luồng xuống cấp mới nạo vét quy mô lớn. Một nền tảng số dùng chung cho hành lang Vàm Cỏ cần cung cấp thông tin về độ sâu luồng, mực nước theo thời gian thực, tình trạng luồng, cầu, bến và các khu vực hạn chế. Khi kết hợp với đường bộ, quốc lộ và cao tốc, hạ tầng đa phương thức sẽ cho phép gom hàng, rút ngắn khâu trung chuyển và giảm chi phí logistics cho doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu.
Hành lang kinh tế Tây Ninh: không gian logistics, công nghiệp sạch và lễ hội ven sông
Điểm hấp dẫn nhất của việc kết nối cửa khẩu cảng biển qua sông Vàm Cỏ Đông là cơ hội hình thành một hành lang kinh tế Tây Ninh dọc hai bên bờ, nơi logistics gắn chặt với công nghiệp sạch, nông nghiệp công nghệ cao, đô thị ven sông và du lịch sinh thái. Sông Vàm Cỏ Đông có chiều rộng trung bình 140m, đủ điều kiện cho sà lan chở hàng và phương tiện du lịch hoạt động nếu được tổ chức luồng tuyến hợp lý. Nếu quy hoạch tốt, tuyến sông này không chỉ góp phần giảm chi phí vận tải, thúc đẩy logistics mà còn có thể trở thành không gian phát triển du lịch, văn hóa và kinh tế - xã hội của Tây Ninh. Điều đó đòi hỏi tỉnh phải thận trọng với công nghiệp nặng, bảo tồn cảnh quan, hệ sinh thái ven sông và tổ chức giao thông hài hòa giữa vận tải hàng hóa với nhu cầu đi lại của người dân. Trong 2 năm đầu, việc xây dựng một hành lang mẫu, xử lý 5-7 điểm nghẽn nghiêm trọng nhất, mở tuyến sà lan container cố định và ký cam kết nguồn hàng với nhóm khu công nghiệp chủ lực sẽ là phép thử cho toàn chiến lược. Nếu tuyến thí điểm chứng minh được sản lượng và hiệu quả, Tây Ninh mới nên mở rộng sang các cảng và đoạn sông tiếp theo.
