Tăng trưởng còn, nhưng sức ép đang lộ rõ
Xuất khẩu tôm là hoạt động đưa các sản phẩm tôm nuôi và chế biến trong nước ra thị trường quốc tế, nơi doanh nghiệp phải cạnh tranh đồng thời về chất lượng, giá bán, thời gian giao hàng và điều kiện thương mại. Trong chín tháng đầu năm 2026, ngành vẫn tăng kim ngạch, nhưng đà đi lên đã yếu hơn khi thuế quan và sức ép cạnh tranh làm thị trường Mỹ khó khăn hơn.
Kim ngạch xuất khẩu tôm đạt 3,7 tỷ USD trong chín tháng, tăng 11% so với cùng kỳ; tuy nhiên, mức tăng này thấp hơn con số 14% ghi nhận trong sáu tháng đầu năm. Riêng tháng 9, kim ngạch đạt 467,9 triệu USD, tăng 4% so với cùng kỳ nhưng giảm nhẹ so với tháng trước. Kết quả tích cực vì thế không nên che khuất dấu hiệu giảm tốc: tăng trưởng vẫn có, nhưng ngày càng phụ thuộc vào khả năng bù đắp những thị trường suy yếu.
Mỹ là điểm nghẽn đáng kể. Thị trường này đóng góp gần 500 triệu USD trong chín tháng, giảm 15% so với cùng kỳ; riêng tháng 9, xuất khẩu giảm 32%. Với ngành đang dựa vào nhiều thị trường, con số đó là lời nhắc rằng tăng trưởng tổng thể không đồng nghĩa với việc mọi đầu ra đều vững.
Thuế quan khiến đơn hàng Mỹ thêm bất định
Áp lực hiện nay không chỉ nằm ở sức mua hay giá bán. Mỹ áp thuế Section 301 ở mức 12,5% đối với nhiều ngành hàng, trong đó có tôm Việt Nam, cao hơn mức 10% áp cho các đối thủ như Ecuador và Ấn Độ. Một số doanh nghiệp còn đồng thời chịu thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp, khiến khả năng cạnh tranh về giá càng khó duy trì.
Bất định chính sách còn khiến nhà nhập khẩu dè dặt trong việc ký hợp đồng, thương lượng giá và lên kế hoạch mua hàng. Kết quả cuối cùng của kỳ rà soát thuế chống bán phá giá POR20 dự kiến công bố trong tháng 11/2026, nên doanh nghiệp và đối tác có lý do để thận trọng với các cam kết cho giai đoạn cuối năm và đầu năm sau.
Không phải doanh nghiệp nào cũng chịu tác động như nhau: một số được miễn thuế chống bán phá giá, trong khi Sao Ta phải chịu mức thuế hơn 10%. Theo dự báo của Chứng khoán Rồng Việt, xuất khẩu tôm của Sao Ta sang Mỹ có thể giảm 52% trong năm 2026, khiến thị trường này chỉ còn chiếm khoảng một phần tư cơ cấu xuất khẩu. Thuế tôm Mỹ vì vậy không còn là biến số có thể để đến sát ngày giao hàng mới xử lý.
Xoay trục thị trường là cách giữ nhịp
Điểm tựa của ngành nằm ở những thị trường tăng trưởng đủ sức bù một phần phần hụt tại Mỹ và EU. Trung Quốc tiếp tục dẫn đầu, với kim ngạch gần 1,2 tỷ USD, tăng 37% trong chín tháng; nếu tính cả Hồng Kông, con số đạt 1,3 tỷ USD. Nhật Bản, Australia và Canada cũng tăng, còn xuất khẩu sang khối CPTPP vượt 1 tỷ USD, tăng hơn 10%.
Đa dạng hóa không chỉ là tìm thêm khách hàng, mà là giảm mức độ lệ thuộc vào một thị trường đang bất lợi. Sao Ta mở rộng bán hàng sang Canada, Australia, Hàn Quốc và Trung Quốc, đồng thời duy trì các đầu ra truyền thống. Minh Phú cũng hướng đến thị trường thay thế và tăng tiêu thụ nội địa. Đây là lựa chọn thực tế hơn việc cố giữ mọi đơn hàng Mỹ bằng cách chấp nhận biên lợi nhuận ngày càng mỏng.
Doanh nghiệp cũng cần chọn lọc đơn hàng, tính đủ chi phí và xem xét kỹ điều khoản về giá, lịch giao hàng cùng phân bổ rủi ro. Khi nguồn nguyên liệu khó khăn và đối thủ cạnh tranh mạnh về giá, mở rộng kim ngạch bằng mọi giá có thể làm doanh thu tăng nhưng hiệu quả kinh doanh giảm. Kiểm soát chi phí và bảo toàn lợi nhuận phải đi cùng chiến lược tìm thị trường mới.
Lợi thế dài hạn phải đến từ giá trị sản phẩm
Kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp cho thấy ngành vẫn có khả năng chống chịu, nhưng không thể xem đó là bằng chứng rằng sức ép đã qua. Minh Phú ghi nhận sản lượng và doanh số tăng trong tháng 9, còn Sao Ta đạt lợi nhuận sau thuế chín tháng cao hơn cùng kỳ dù doanh thu giảm. Sự khác biệt này nhấn mạnh rằng chất lượng tăng trưởng quan trọng không kém quy mô xuất khẩu.
Về dài hạn, chế biến sâu và sản phẩm giá trị gia tăng có thể giúp doanh nghiệp bớt lệ thuộc vào cạnh tranh thuần túy bằng giá. Cùng với đó là nâng hiệu quả sản xuất và liên kết chặt hơn giữa người nuôi với nhà chế biến để ứng phó tình trạng nguyên liệu khó khăn. Những việc này không xóa được biến động thuế, nhưng tạo thêm dư địa để doanh nghiệp duy trì đơn hàng mà không đánh đổi lợi nhuận.
Kết luận, xuất khẩu tôm vẫn tăng trưởng nhưng không còn ở nhịp mạnh như nửa đầu năm, và thị trường Mỹ tiếp tục là phép thử lớn. Doanh nghiệp sẽ giữ được đà nếu xem đa dạng hóa thị trường, kiểm soát chi phí và nâng giá trị sản phẩm là chiến lược cốt lõi, thay vì chỉ chạy theo kim ngạch.
