Công trình kiểm soát triều, không phải lời hứa hết ngập
Cống ngăn triều là công trình điều tiết dòng nước giữa sông, kênh rạch với khu vực đô thị, đóng cửa van khi nước bên ngoài dâng cao và mở khi mực nước hạ để hỗ trợ thoát nước. Sáu cống lớn của dự án chống ngập TP.HCM dự kiến vận hành vào cuối tháng 11, sau gần 10 năm triển khai từ năm 2016. Chiều 14-11, Giám đốc Sở Tài chính TP.HCM Hoàng Vũ Thảnh cùng các đơn vị liên quan đã kiểm tra thực địa, rà soát tiến độ và những vướng mắc trước khi công trình đi vào hoạt động. Đây là bước tiến đáng kể, nhưng không nên hiểu ngày vận hành là ngày thành phố hết ngập. Công trình nhắm trước hết đến nước triều tràn vào mạng lưới sông, kênh rạch; ngập do mưa lớn, thoát nước yếu hay nền thấp vẫn cần giải pháp khác.
Dự án gồm sáu cống lớn tại Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô và Phú Định, cùng các hạng mục cống nhỏ, đê bao và kè. Phạm vi được kỳ vọng bảo vệ khoảng 570 km², hỗ trợ kiểm soát triều và giảm ngập cho khoảng 6,5 triệu người. Quy mô ấy làm cho chất lượng vận hành, chứ không chỉ việc hoàn thành xây dựng, trở thành thước đo chính.

Vận hành thử là phép kiểm tra phối hợp
Theo kế hoạch được công bố ngày 18-11, cống Mương Chuối, cống Phú Định và nhà điều khiển trung tâm dự kiến vận hành thử ngày 23-11, trước khi toàn hệ thống được đưa vào hoạt động. Các đợt thử nghiệm không chỉ kiểm tra từng cửa van mà còn cho thấy liệu trung tâm có thể theo dõi dữ liệu và điều phối công trình ăn khớp hay không. Hệ thống kết nối các cống với trung tâm điều khiển, dùng dữ liệu quan trắc mực nước và diễn biến thủy văn để hỗ trợ quyết định đóng, mở.
Thời điểm thử cũng có ý nghĩa: các đợt kiểm tra được bố trí trong mùa triều cường cuối năm, khi mực nước ở TP.HCM được dự báo lên mức cao nhất năm. Sau đó, công trình dự kiến tiếp tục diễn tập ngày 29 và 30-11 để xử lý tình huống theo phương án kỹ thuật, hướng tới khánh thành trong tháng 12. Những bước này quan trọng hơn một màn vận hành trình diễn: chúng phải xác nhận hệ thống phản ứng an toàn, duy trì lưu thông đường thủy và phối hợp được trong điều kiện thực tế.

Nước bên trong phải có đường thoát
Giới hạn lớn nhất của dự án nằm ở điều thường bị khuất sau những cánh cống: nước mưa phía trong vẫn phải được thu gom và thoát qua cống, kênh rạch, trạm bơm. Khi cửa cống đóng để chặn triều, năng lực tiêu thoát nội đô càng trở nên quan trọng; nếu hệ thống phía trong không tải kịp, nguy cơ ngập vẫn còn. Bởi vậy, cống kiểm soát triều chỉ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho thoát nước, chứ không thể thay thế mạng lưới thoát nước đô thị.
Mưa vượt công suất thiết kế, cống nhỏ hoặc xuống cấp, kênh rạch bị thu hẹp và nền đất thấp đều có thể khiến đường phố ngập dù cửa van làm đúng quy trình. Với người dân, hiệu quả cần được nhìn thấy ở việc nước rút nhanh hơn và ít bị triều đẩy ngược, không phải ở số lượng công trình được bật lên. Thành phố cũng cần phối hợp việc vận hành cống với duy tu hệ thống thoát nước, xử lý điểm nghẽn và theo dõi ngập sau các đợt mưa, triều.

Đánh giá bằng kết quả sau ngày vận hành
Mốc 30-11 là mục tiêu hoàn thành được lãnh đạo thành phố yêu cầu các đơn vị tập trung phối hợp bảo đảm. Nhưng vận hành chính thức mới mở đầu cho giai đoạn phải chứng minh công trình có ích ra sao trong đời sống hằng ngày. Cần theo dõi khả năng kiểm soát mực nước, mức độ giảm ngập ở khu vực được bảo vệ, thời gian nước rút và cách hệ thống ứng phó khi triều cao trùng mưa lớn. Nếu thiếu công khai kết quả và xử lý các điểm yếu của mạng lưới phía trong, kỳ vọng dành cho dự án dễ vượt quá năng lực thực tế của nó.
Sáu cống ngăn triều là một lớp bảo vệ cần thiết trước triều cường TP.HCM, nhưng không phải lời giải độc lập cho mọi nguyên nhân ngập. Thành công sẽ phụ thuộc vào ba điều cùng lúc: cửa van hoạt động đúng, trung tâm điều hành phối hợp chính xác và nước nội đô có đủ năng lực thoát đi. Vì thế, tiêu chuẩn công bằng nhất không phải lễ khánh thành, mà là mức độ người dân thực sự ít chịu ngập hơn sau nhiều mùa mưa và triều.







