Một thước đo chung, không phải lời giải trọn vẹn
Đề kiểm tra chung là bài kiểm tra định kỳ do Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì xây dựng, thẩm định và cung cấp để các trường cùng cấp sử dụng ở một số môn học, qua đó tạo cơ sở đối chiếu kết quả học tập. Giá trị lớn nhất của cách làm này không nằm ở việc buộc mọi học sinh đạt cùng mặt bằng điểm, mà ở khả năng giảm khác biệt do mỗi trường tự ra đề và tự đánh giá. Khi đề và thang đo có điểm chung, ngành giáo dục có thêm dữ liệu để nhìn nhận khoảng cách giữa các trường và nhận diện những kết quả cần được xem xét kỹ hơn. Đây là bước hợp lý để đối phó với lạm phát điểm số, nhưng chưa phải bằng chứng tự động về chất lượng thực chất. Một con số chỉ đáng tin khi cách tạo ra nó và bối cảnh phía sau được kiểm tra.
Theo cô Nguyễn Thị Vân Hồng, Hiệu trưởng Trường Tiểu học và THCS Chương Dương, đề chung có thể giúp hạn chế tình trạng điểm cao nhưng chưa phản ánh đúng năng lực học sinh. Nhận định này thuyết phục vì cùng một mức điểm ở hai trường có thể được tạo ra từ đề có độ khó, mức phân hóa và cách chấm khác nhau. Tuy nhiên, điểm số chênh lệch giữa các trường không mặc nhiên chứng minh có nâng điểm hay làm đẹp kết quả. Khác biệt có thể gắn với đầu vào, điều kiện học tập hoặc tiến độ giảng dạy. Muốn kết luận có căn cứ, cơ quan quản lý phải phân tích dữ liệu trong bối cảnh cụ thể, thay vì biến bảng điểm thành bảng xếp hạng giản đơn.
Độ tin cậy bắt đầu từ đề, coi và chấm
Đề chung chỉ tạo ra một thước đo có ý nghĩa nếu bản thân đề đo đúng điều cần đo. Đề phải bám yêu cầu của chương trình, đủ khả năng phân hóa năng lực, không đánh đố và không khuyến khích học sinh luyện theo mẹo. Nếu câu hỏi thiên về ghi nhớ hoặc vượt quá nội dung học, kết quả có thể đồng loạt thấp hay cao mà vẫn không cho biết học sinh hiểu bài đến đâu. Khi ấy, vẻ thống nhất của đề chỉ là hình thức.
Khâu tổ chức cũng quan trọng không kém. Quy định giao Sở chủ trì xây dựng và thẩm định đề, còn nhà trường tổ chức coi, chấm và tổng hợp kết quả. Nếu việc coi thi thiếu nghiêm túc, hướng dẫn chấm không thống nhất hoặc giám sát lỏng lẻo, lợi thế đối chiếu giữa các trường sẽ suy giảm. Bởi vậy, không thể chỉ công bố một đề chung rồi mặc định dữ liệu thu được là khách quan. Cần bảo đảm quy trình coi và chấm có chuẩn mực rõ ràng, đồng thời phân tích kết quả như tín hiệu để tìm hiểu chất lượng dạy học, không phải phán quyết cuối cùng về từng trường hay từng giáo viên.
Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh kết quả kiểm tra chung không phải căn cứ duy nhất để xếp hạng trường, đánh giá giáo viên hay kết luận năng lực một học sinh. Đây là nguyên tắc cần được thực hiện nghiêm: nếu điểm thi bị tách khỏi các hình thức đánh giá khác và tiến bộ của từng em, thước đo chung có thể tạo ra một sự bất công mới dưới danh nghĩa công bằng.
Đừng biến phép đo thành cuộc đua mới
Rủi ro lớn nhất không phải bản thân đề chung, mà là cách người lớn sử dụng điểm số sau bài kiểm tra. Nếu kết quả trở thành căn cứ duy nhất để so trường, gây sức ép lên giáo viên hoặc quy trách nhiệm cho học sinh, các trường có thể chuyển từ chạy theo điểm nội bộ sang chạy theo một kỳ kiểm tra thống nhất. Khi áp lực chỉ tiêu học sinh giỏi vẫn nặng, đề chung khó tự xóa bỏ động cơ làm đẹp thành tích; nó thậm chí có thể kéo theo luyện thi và dạy lệch nếu bị dùng sai mục đích.
Vì thế, kết quả nên phục vụ việc nhận diện phần kiến thức học sinh còn yếu, điều chỉnh dạy học và tổ chức hỗ trợ phù hợp, chứ không chỉ để so sánh thứ hạng. Cần nhìn cả quá trình học tập, mức độ tiến bộ và điều kiện của từng trường. Đề chung có thể làm cho việc đánh giá học sinh công bằng hơn bằng một điểm tham chiếu thống nhất, nhưng không thể một mình chữa bệnh thành tích. Muốn giảm lạm phát điểm số, phải giữ kỷ luật ở khâu ra đề, coi, chấm và chống lại thói quen biến điểm thành mục tiêu. Thước đo chỉ đáng tin khi nó giúp cải thiện việc học, không tạo thêm một cuộc đua.
