Sửa đổi phải bắt đầu từ thực tế vận hành
Sửa đổi Hiến pháp là quá trình xem xét, điều chỉnh luật cơ bản của Nhà nước trên cơ sở đánh giá nguyên tắc, cơ chế tổ chức quyền lực và hiệu quả thực hiện trong đời sống. Sáng 6/11, tại lễ kỷ niệm 80 năm ngày Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu nâng cao chất lượng thể chế, bảo đảm Hiến pháp được tôn trọng và thực hiện nghiêm. Đây là yêu cầu vượt ra ngoài việc rà từng câu chữ: một quy định tiến bộ sẽ không tạo được thay đổi nếu cơ chế thực thi thiếu nguồn lực, trách nhiệm hoặc sự phối hợp. Vì vậy, hướng nghiên cứu sửa đổi tổng thể cần bắt đầu bằng câu hỏi Hiến pháp đang vận hành ra sao, quyền lực được kiểm soát thế nào và người dân có được bảo vệ quyền lợi đúng lúc hay không.
Mốc kỷ niệm nhắc lại giá trị nền tảng của Hiến pháp năm 1946: quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và phải được tổ chức bằng Hiến pháp. Tinh thần ấy khiến yêu cầu hoàn thiện Hiến pháp hôm nay không thể chỉ là một bài toán kỹ thuật pháp lý. Một văn bản có sức sống phải vừa giữ vững nguyên tắc nền tảng, vừa tạo khuôn khổ rõ ràng để bộ máy hành động và chịu trách nhiệm.
Tổng kết Hiến pháp 2013 là khâu chuẩn bị, không phải thủ tục
Theo định hướng của Bộ Chính trị tại Kết luận số 17, cần tổ chức tốt việc tổng kết thi hành Hiến pháp 2013 để chuẩn bị cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc nghiên cứu, đề xuất sửa đổi tổng thể. Trình tự này có ý nghĩa: nếu chưa chỉ ra được điều gì vận hành hiệu quả, điều gì gây vướng mắc và vì sao, việc sửa đổi dễ dừng ở mong muốn chung hoặc tạo ra quy định khó áp dụng. Việc đánh giá cũng cần tính đến các nội dung được sửa đổi, bổ sung năm 2025, thay vì xem xét văn bản hiện hành như một khuôn mẫu bất biến.
Tổng kết có giá trị khi nối được quy định với kết quả thực tế: thẩm quyền đi kèm nguồn lực ra sao, trách nhiệm có rõ không, phối hợp giữa cơ quan có thông suốt không, quyền lợi chính đáng của người dân có được giải quyết kịp thời không. Đây là những vấn đề đã được nêu như khoảng cách còn tồn tại giữa quy định và thực hiện. Một cuộc rà soát nghiêm túc phải coi các khoảng cách ấy là dữ liệu để thiết kế giải pháp, chứ không chỉ là phần nhận xét đi kèm.
Không để quy định mở đường lại bị quy định khác chặn lại
Cảnh báo “không để quy định này mở đường nhưng quy định khác lại tạo ra rào cản” đặt đúng trọng tâm của việc rà soát. Một chính sách có thể trao quyền hoặc mở cơ hội trên giấy, nhưng bị vô hiệu nếu luật liên quan đặt ra điều kiện bất nhất, cơ quan thực thi hiểu khác nhau hoặc thẩm quyền không đi cùng năng lực xử lý. Sự thiếu nhất quán ấy không chỉ làm giảm hiệu lực của pháp luật; nó còn khiến người dân và doanh nghiệp khó dự đoán cách quyền, nghĩa vụ của mình được áp dụng.
Bởi vậy, rà soát phải nhìn Hiến pháp cùng toàn bộ hệ thống pháp luật và thực tiễn hành chính, lập pháp, tư pháp. Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội được yêu cầu đề cao trách nhiệm bảo đảm tính hợp hiến, xem xét căn cứ hiến định khi thẩm tra, thảo luận và quyết định chính sách, nhất là các vấn đề về tổ chức quyền lực và quyền con người, quyền công dân. Chỉ sửa một điều khoản mà không phát hiện xung đột ở các quy định liên quan sẽ khiến rào cản cũ tiếp tục tồn tại dưới hình thức mới.
Thước đo cuối cùng là quyền của người dân
Hiến pháp phải được thực hiện nhất quán trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp; đồng thời, cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình cần được hoàn thiện đồng bộ. Điều đó đòi hỏi làm rõ trách nhiệm, kiểm soát quyền lực và xử lý cả tình trạng vượt thẩm quyền lẫn né tránh trách nhiệm. Với người dân, ý nghĩa của những thay đổi này nằm ở khả năng tham gia xây dựng chính sách, giám sát hoạt động công quyền và được giải quyết quyền lợi chính đáng kịp thời, chứ không phải ở số lượng điều khoản được sửa.
Quá trình nghiên cứu đề xuất sửa đổi tổng thể cần đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, phát huy trí tuệ của nhân dân và được tiến hành khoa học, dân chủ, thận trọng, đúng thẩm quyền, trình tự hiến định. Đây là điều kiện để việc hoàn thiện Hiến pháp củng cố niềm tin thay vì tạo thêm khoảng cách giữa lời hứa pháp lý và trải nghiệm thực tế. Kết luận lại, tổng kết thi hành Hiến pháp 2013 chỉ có ý nghĩa khi dẫn tới cả quy định nhất quán lẫn cách thực thi có trách nhiệm. Muốn Hiến pháp thật sự mở đường, phải sửa cả những điểm nghẽn nằm trong văn bản liên quan và trong chính bộ máy thi hành.
