Mở rộng cơ hội phải đi cùng giới hạn rõ ràng
Sửa luật hiến tạng là việc hoàn thiện quy định về hiến, lấy, ghép mô và bộ phận cơ thể người nhằm tăng cơ hội điều trị cho người bệnh, đồng thời bảo vệ quyền và sự an toàn của người hiến bằng những điều kiện nghiêm ngặt. Chiều 27/10, Bộ Y tế cung cấp thông tin về dự thảo sửa luật đang được Quốc hội xem xét, thảo luận tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI.
Cách tiếp cận “mở” và “chặt” là trọng tâm đáng ủng hộ: mở rộng khả năng cứu sống người bệnh, đặc biệt là trẻ em, nhưng không đánh đổi sự an toàn, tự nguyện và công bằng của người hiến. Sau khoảng 20 năm thực hiện luật hiện hành, những vướng mắc pháp lý cần được xử lý; tiến bộ y học cũng khiến nhu cầu cập nhật quy định trở nên cấp thiết hơn.
Quy mô nhu cầu cho thấy khoảng trống nguồn hiến không thể xem nhẹ. Từ ca ghép đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người, nhưng nguồn mô, tạng hiến vẫn chưa đáp ứng nhu cầu điều trị. Vì vậy, dự thảo luật hiến tạng cần vừa tháo gỡ điểm nghẽn, vừa nêu rành mạch ai có thể hiến và trong hoàn cảnh nào.
Hiến mô tạng trẻ em: nguyện vọng không đồng nghĩa với quyền lấy
Đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký nguyện vọng hiến mô, bộ phận cơ thể khi có văn bản đồng ý của người đại diện hợp pháp không có nghĩa trẻ được hiến trong mọi trường hợp. Đây là khác biệt cốt yếu cần được truyền đạt rõ: ghi nhận mong muốn không thể thay thế các điều kiện bảo vệ người hiến.
Dự thảo không cho phép lấy thận hoặc một phần gan từ người dưới 18 tuổi còn sống. Với mô có khả năng tái sinh như tế bào gốc tạo máu, việc hiến chỉ được đề xuất trong trường hợp đặc biệt, chủ yếu trong gia đình, khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và đáp ứng điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.
Theo phương án đang được nghiên cứu, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ có thể hiến cho cha, mẹ đẻ hoặc anh, chị, em ruột. Bộ Y tế còn xem xét thu hẹp nhóm người nhận, theo hướng chỉ giới hạn ở anh, chị, em ruột. Với trẻ đã chết não hoặc chết tuần hoàn, dự thảo đề xuất chỉ cho phép hiến khi trẻ đã bày tỏ nguyện vọng trước khi chết và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.
Nhu cầu cấp bách không thể thay thế bảo vệ người hiến
Lý do mở rộng cơ hội hiến đặc biệt rõ trong điều trị nhi khoa, nơi thời gian chờ đợi có thể quyết định sự sống. Mỗi năm, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và Nam Bộ có khoảng 70–75 trẻ cần ghép tim; trong hai năm, Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh đã thực hiện 9 ca ghép tim cho trẻ em.
Những con số ấy cho thấy thiếu nguồn hiến phù hợp là vấn đề thực tế, không phải tranh luận trên giấy. Nhưng nỗi cấp bách của người bệnh không thể trở thành lý do hạ thấp điều kiện hiến tạng, nhất là khi đối tượng là trẻ em chưa đủ khả năng tự bảo vệ quyền lợi như người trưởng thành.
Bộ Y tế nhấn mạnh việc mở rộng nguồn hiến phải bảo đảm tự nguyện, nhân đạo, công bằng, minh bạch và không vì mục đích thương mại. Bộ trưởng Đào Hồng Lan cũng lưu ý không được hiểu việc sửa luật là nhằm ép buộc trẻ em hiến mô, bộ phận cơ thể. Những nguyên tắc này phải được thể hiện thành quy trình kiểm tra và giới hạn đối tượng cụ thể, chứ không chỉ dừng ở lời cam kết.
Hoàn thiện dự thảo bằng sự thận trọng và giám sát chặt
Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan xác định nguyên tắc “chặt” bao gồm quy định về điều kiện, các hành vi bị nghiêm cấm và việc xác định đối tượng phù hợp. Đây là phần không thể mơ hồ: nếu mở rộng khả năng hiến mà thiếu cơ chế ngăn ép buộc, trục lợi hoặc gây áp lực trong gia đình, nhóm dễ bị tổn thương nhất sẽ gánh rủi ro.
Dự án đã được thảo luận tại tổ; Bộ Y tế đang tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội và chuẩn bị cho phiên thảo luận tại hội trường dự kiến đầu tuần sau. Các cơ quan, tổ chức, chuyên gia và người dân còn thời gian đóng góp ý kiến đến đầu tháng 11. Riêng phương án thu hẹp nhóm người nhận mô tái sinh ở trẻ dưới 18 tuổi vẫn đang được xem xét.
Kết luận, dự thảo luật hiến tạng chỉ có thể tạo thêm cơ hội cứu người nếu đi cùng hàng rào bảo vệ đủ cụ thể và có thể thực thi. Với hiến mô tạng trẻ em, nguyên tắc đúng phải là mở lối cho những trường hợp cần thiết nhưng đặt quyền lợi, sự tự nguyện và an toàn của người hiến lên trước.
