Khi một sân bay buộc làng xóm, di tích và trường học phải xê dịch
Di dời di tích lịch sử và trường học để nhường đất cho hạ tầng là quá trình nhà nước thu hồi, giải phóng mặt bằng khiến các công trình gắn với ký ức cộng đồng – đình chùa, đền miếu, cơ sở giáo dục – phải tháo dỡ, chuyển vị trí, tái dựng ở nơi khác nhằm phục vụ những dự án được coi là ưu tiên phát triển. Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Binh cùng tuyến đường kết nối Hà Nội được xác định là công trình phục vụ Hội nghị Cấp cao APEC 2027, với mục tiêu đạt chuẩn 5 sao, vừa phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, vừa bảo đảm quốc phòng, an ninh và đón các sự kiện ngoại giao quan trọng. Trên giấy tờ, đây là bước nhảy hạ tầng giao thông Bắc Ninh; ngoài thực địa, nó là cú rung chuyển lên đời sống tín ngưỡng và học đường, nơi mỗi mét vuông đều gắn với con người cụ thể.
Bản chất câu chuyện không chỉ là mở rộng hạ tầng giao thông Bắc Ninh, mà là lựa chọn chính trị: ưu tiên đường băng hay ưu tiên ký ức. Khi Chính phủ khẳng định hoàn thành sân bay Gia Binh và tuyến đường kết nối đúng tiến độ là “nhiệm vụ chính trị, ngoại giao hàng đầu”, mọi khâu từ giải phóng mặt bằng đến di dời di tích lịch sử đều được đẩy lên mức “khẩn trương”. Tốc độ đó, nếu thiếu phanh pháp lý và đối thoại với dân, rất dễ biến phát triển thành một dạng áp lực, nơi người dân chỉ còn quyền thích nghi với thay đổi hơn là cùng quyết định thay đổi.
Đình Đồng Cõi, đền Tam Sơn: Di tích bị buộc phải rời khỏi đất mình
Trên tuyến đường nối sân bay Gia Binh với Hà Nội, hai di tích cấp tỉnh – đình Đồng Cõi ở phường Thuận Thành và đền Tam Sơn ở xã Lương Tài – được chính quyền thừa nhận “không có phương án khả thi để giữ nguyên hiện trạng” khi thi công, nên buộc phải di dời. Đình Đồng Cõi hiện nằm trên khu đất 2.657 m2, còn phương án của địa phương là đưa công trình về khu Nghè Nhất rộng 3.084 m2, sát khu dân cư hiện hữu. Đền Tam Sơn hiện tọa lạc trên diện tích 915 m2. Những con số tưởng chừng thuần kỹ thuật này lại là thước đo cho câu hỏi: di dời có phải chỉ là “cắt dán” kiến trúc sang một ô đất khác?
Về mặt pháp lý, đây là vùng xám. Luật Di sản văn hóa không hề quy định rõ việc di dời di tích, nên Chính phủ phải dựa vào Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật và cả Thông lệ quốc tế như Hiến chương Venice 1964 để giải trình. Hiến chương này nhấn mạnh di tích “không thể tách rời khỏi lịch sử và bối cảnh nơi nó tồn tại” – nghĩa là di dời chỉ được phép khi vì lý do lợi ích quốc gia vượt trội. Khi Chính phủ trình Quốc hội dự thảo nghị quyết riêng cho phép di dời di tích trong phạm vi dự án đường nối sân bay, thông điệp rất rõ: để đường băng mọc lên, luật phải “gập” theo hạ tầng. Nếu Quốc hội đồng ý, Bắc Ninh được phép di dời di tích mọi cấp, miễn là bảo tồn tối đa giá trị, công khai, lấy ý kiến nhân dân.
Lớp học dưới nắng gắt: Thầy cô gồng mình di dời để kịp ngày khai giảng
Song song với di dời di tích lịch sử là những lớp học đang tháo dỡ trong cái nắng gay gắt mùa hè Bắc Bộ. Tại Trường Tiểu học Phú Hòa A (xã Lương Tài), từ sáng sớm hàng chục cán bộ, giáo viên cùng lực lượng chức năng và phương tiện vận tải khẩn trương khuân vác bàn ghế, thiết bị dạy học, hồ sơ và tài sản về Trường Hàn Thuyên (cũ) và điểm Trường Tiểu học Phú Hòa B. Đây không phải một hoạt động “tình nguyện”, mà là phần việc bắt buộc để kịp bàn giao mặt bằng cho dự án sân bay Gia Binh và đồng thời chuẩn bị cơ sở vật chất cho năm học 2026–2027.
Trong khoảng ba tuần, thầy cô phải tạm gác việc gia đình, vừa hoàn thành nhiệm vụ chuyên môn, vừa tự tay thu dọn, vận chuyển và sắp xếp lại lớp học. Hình ảnh lực lượng công an, quân sự hỗ trợ khiêng tủ sách, bàn ghế cho thấy chính quyền địa phương không đứng ngoài, nhưng độ nặng của gánh nặng vẫn dồn lên vai giáo viên. Theo hiệu trưởng một trường tiểu học và THCS ở xã Gia Bình, dự kiến đến tháng 8-2026 sẽ có khoảng 350 học sinh tại khu tạm cư và ở xa trường cần được hỗ trợ xe đưa đón – con số cụ thể cho thấy chi phí xã hội của một đường băng được trả bằng thời gian di chuyển, nỗi lo an toàn và cả sự xáo trộn tâm lý của trẻ nhỏ.
Giữa đường băng và ký ức: Bài kiểm tra về cách đối xử với di sản và người học
Để biến di dời di tích lịch sử từ một mệnh lệnh hành chính thành quá trình được chấp nhận xã hội, không thể chỉ dừng ở việc “xây lại khang trang hơn”. Kế hoạch của Bắc Ninh yêu cầu người dân phải biết di tích sẽ được đưa đi đâu, tham gia xây dựng phương án bảo tồn, gắn di tích với đời sống văn hóa cộng đồng sau tái định cư, theo tinh thần “người đi đâu, di tích đi đó”. Nghe thì hợp lý, nhưng nếu không làm thật, đình chùa mới có thể trở thành những “vỏ kiến trúc” lạc lõng, đứt rời khỏi không gian ký ức. Câu hỏi then chốt là: người dân được tham vấn đến mức nào, tiếng nói phản đối hay đề xuất của họ có sức nặng ra sao trong các phương án kỹ thuật đã được vạch sẵn.
Ở phía trường học, bài toán công bằng không chỉ là “không để việc học bị gián đoạn”. Trường Phú Hòa A đặt vấn đề rất cụ thể: cần tổ chức bữa ăn bán trú và bố trí phương tiện đưa đón học sinh, nhất là khi nhiều phụ huynh đi làm xa, khó tự đưa đón con mỗi ngày. Trong bối cảnh nhiều tuyến đường quanh sân bay Gia Binh đang dày đặc phương tiện xây dựng, việc để trẻ đi bộ hoặc tự đi xe đến trường là rủi ro hiển nhiên. Việc hạ tầng giao thông Bắc Ninh được nâng cấp là cần thiết, nhưng nếu không có các chính sách đi kèm cho học sinh vùng dự án – từ xe buýt trường học, hỗ trợ tạm cư đến bảo đảm an toàn giao thông – thì lợi ích phát triển sẽ bị che mờ bởi những bất bình hằng ngày mà chính trẻ em phải gánh.
Phát triển không thể là lý do quên mất di sản và những lớp học bị di dời
Gia Binh không phải dự án hạ tầng cuối cùng đặt ra mâu thuẫn giữa đường băng và di sản. Nhưng nó là phép thử cho cách chúng ta hiểu “phát triển” là gì. Khi Quốc hội ban hành Nghị quyết 256/2025/QH15 cho phép Bắc Ninh được di dời di tích trong phạm vi dự án sân bay, với điều kiện bảo tồn tối đa cấu phần và giá trị của di tích, bảo đảm minh bạch, tham vấn cộng đồng, luật đã mở đường. Vấn đề còn lại là cách thực hiện: di tích có được lập hồ sơ chi tiết từng cấu kiện, từng lớp trang trí trước khi tháo dỡ hay không; cộng đồng có được tham gia giám sát quá trình tái dựng hay không; những lễ hội, sinh hoạt tín ngưỡng có được bảo tồn trong không gian mới hay chỉ còn là “phần hội” trên sân bê tông.
Với trường học, chính quyền địa phương đã cho thấy sự chủ động trong khâu di dời cơ sở vật chất và sắp xếp điểm trường, đặt mục tiêu hoàn thành trước ngày 20/8 để sẵn sàng đón học sinh. Nhưng sự chủ động đó cần được nâng lên thành cam kết dài hạn: bảo đảm an toàn đường đến trường, duy trì chất lượng dạy học, hỗ trợ học sinh và phụ huynh bị ảnh hưởng. Phát triển hạ tầng không thể chỉ đo bằng chiều dài đường băng hay số chuyến bay, mà phải đo bằng cách nó tôn trọng ký ức cộng đồng và tương lai của trẻ em. Nếu sân bay Gia Binh trở thành ví dụ về một dự án biết bảo vệ di sản văn hóa lẫn quyền học tập – chứ không phải một công trình mở ra bằng tiếng búa phá đình, phá lớp – đó mới là bước cất cánh mà xã hội có thể yên tâm đồng hành.
