Năng lực được hình thành khi kiến thức đi vào thực tế
Môi trường học tập đa dạng là nơi học sinh được vận dụng kiến thức qua thực hành, dự án, thể thao và hoạt động cộng đồng, từ đó nhận ra sở trường và rèn khả năng giải quyết vấn đề. Đây không phải phần phụ của việc học; đó là điều kiện để phát huy năng lực học sinh thay vì chỉ đo khả năng ghi nhớ.
Câu chuyện tại Trường THCS Đồng Tiến cho thấy một ý tưởng hữu ích có thể bắt đầu từ chính phòng học. Hai học sinh lớp 9 Phan Thị Trân Châu và Lê Quốc Việt chế tạo bộ chuyển đổi nguồn thí nghiệm từ điện lưới sang dùng pin; sản phẩm đoạt giải Ba tại Cuộc thi Sáng tạo thanh thiếu niên, nhi đồng Hà Tĩnh lần thứ XVII năm 2026. Vấn đề gần gũi đã dẫn các em từ kiến thức trên lớp đến thử nghiệm và hoàn thiện giải pháp. Trải nghiệm như vậy giúp học sinh nhận diện mình hứng thú với điều gì, đồng thời cho giáo viên cơ sở để phát hiện năng khiếu sớm.
Không gian STEM có ý nghĩa khi mở ra cơ hội làm việc thật
Thiết bị hiện đại có thể mở rộng lựa chọn học tập, nhưng bản thân nó không tạo nên đổi mới. Giá trị của một môi trường học sáng tạo nằm ở việc học sinh được đặt câu hỏi, cùng xây dựng dự án, thử cách làm và xem xét kết quả. Phòng học STEM Innovation Petrovietnam tại Trường THPT chuyên Hà Tĩnh, đưa vào sử dụng cuối năm 2025, có thiết bị phục vụ thực hành về AI, IoT, robot, in 3D, cắt CNC, năng lượng và môi trường. Những không gian này tạo điều kiện cho giáo viên tổ chức học theo dự án, thay vì để công nghệ chỉ làm nền cho bài giảng.
Quy mô sáng kiến của học sinh cũng gợi ý rằng nhu cầu khám phá đã có sẵn: trong năm học 2025–2026, Hà Tĩnh công nhận 32 đề tài khoa học kỹ thuật cấp THCS và 71 đề tài cấp THPT. Con số ấy đáng khích lệ, nhưng thước đo dài hạn nên là việc học sinh có thể tiếp tục nghiên cứu ngoài mùa thi hay không. Trải nghiệm cần trở thành một phần thường xuyên của việc học, để sở trường được nuôi dưỡng thay vì chỉ xuất hiện trong một sản phẩm dự thi.
Tư duy phản biện cần được luyện qua câu hỏi và kiểm chứng
Để rèn tư duy phản biện học sinh, trường học phải khuyến khích các em hỏi vì sao, tìm nguồn thông tin, đối chiếu kết quả và bảo vệ lập luận bằng căn cứ. STEM/STEAM phù hợp với cách học này bởi các dự án có thể gắn với nghiên cứu môi trường, tiết kiệm năng lượng, sản xuất hoặc thiết kế sản phẩm phục vụ cộng đồng. Khi học sinh phải giải thích lựa chọn và sửa thiết kế sau khi thử nghiệm, các em học cách suy nghĩ độc lập chứ không chỉ tìm đáp án được chờ đợi.
Công nghệ số và AI có thể hỗ trợ giáo viên tạo học liệu, tình huống và hoạt động tương tác, nhưng không thay thế năng lực đánh giá của người dạy hay người học. Sử dụng công cụ cần đi cùng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tôn trọng bản quyền. Đây là điểm cần giữ vững khi Hà Tĩnh hướng tới đưa AI, Robotics, lập trình và kỹ năng công dân số vào dạy học: công nghệ là phương tiện, còn năng lực đặt câu hỏi và vận dụng kiến thức mới là đích đến.
Thể thao và cộng đồng cũng là những lớp học
Khám phá năng lực không chỉ diễn ra trong phòng thí nghiệm. Tháng 10/2026, Câu lạc bộ “Thể thao thúc đẩy bình đẳng giới và truyền thông xây dựng mối quan hệ tôn trọng và bình đẳng trong trường học” ra mắt tại Trường Tiểu học Phúc Trạch. Kết hợp vận động với giáo dục ứng xử, mô hình mở cơ hội để học sinh luyện hợp tác, tôn trọng bạn bè, ứng xử bình đẳng và giải quyết khác biệt. Đó là những năng lực khó hình thành nếu chỉ được giảng giải bằng lý thuyết.
Các hoạt động trải nghiệm học sinh vì vậy cần được nhìn như một phần của giáo dục toàn diện: mỗi em có thể bộc lộ thế mạnh khác nhau khi làm việc nhóm, thi đấu, nghiên cứu hay đóng góp cho tập thể. Hà Tĩnh đặt mục tiêu giai đoạn 2026–2030 có 100% cơ sở giáo dục phổ thông triển khai STEM/STEAM, bồi dưỡng 150 giáo viên cốt cán và phấn đấu ít nhất 50% trường THCS, THPT có câu lạc bộ STEM, Robotics hoặc nghiên cứu khoa học. Điều quan trọng là những cơ hội ấy phải đến được với học sinh thường ngày, không chỉ với nhóm nổi bật.
Từ mục tiêu đến thói quen học tập
Mở rộng thiết bị và câu lạc bộ là bước khởi đầu; để thay đổi có chiều sâu, nhà trường còn cần bồi dưỡng giáo viên, thiết kế hoạt động phù hợp từng cấp học và đánh giá cả quá trình khám phá. Khi học sinh được thực hành thường xuyên, được phép thử sai có hướng dẫn và được trao đổi ý tưởng, môi trường học sáng tạo mới trở thành trải nghiệm thực tế chứ không dừng ở khẩu hiệu.
Hà Tĩnh đã mở ra nhiều lối đi từ giờ thực hành đến thể thao và hoạt động cộng đồng. Thử thách tiếp theo là kết nối những lối đi ấy thành một hành trình liên tục, để mọi học sinh có cơ hội nhận ra mình làm tốt điều gì và phát triển điều đó. Giáo dục đổi mới sáng tạo không nên chỉ hiện diện trong cuộc thi; nó cần có mặt trong học tập, trải nghiệm và hướng nghiệp, qua đó giúp người học hình thành tư duy độc lập, làm chủ công nghệ và sẵn sàng hội nhập.
