11,5 triệu người có thể chịu tác động, nhưng không đồng nghĩa mất việc
Tác động của AI đến việc làm là sự thay đổi nhiệm vụ, quy trình và cách phối hợp giữa con người với công nghệ, chứ không chỉ là nguy cơ một nghề bị tự động hóa hoàn toàn. Tại phiên thảo luận về AI và nhân lực sản xuất trong Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 ở TP.HCM, các chuyên gia nhấn mạnh cần triển khai công nghệ song song với đào tạo người lao động.
Theo Felix Weidenkaff, chuyên gia chính sách việc làm và thị trường lao động của ILO tại Việt Nam, khoảng 20,8% lực lượng lao động, tương đương 11,5 triệu người, có thể chịu ảnh hưởng từ công nghệ AI; tỷ lệ việc làm có nguy cơ tự động hóa cao chỉ khoảng 2%. Vì vậy, nhìn con số 11,5 triệu như số người sắp mất việc là cách diễn giải sai. Mối lo thiết thực hơn là nhiệm vụ thường ngày sẽ đổi khác, đòi hỏi người lao động biết làm việc cùng công cụ mới và chuyển sang phần việc có giá trị cao hơn.
Kỹ năng lao động cần vượt qua việc biết dùng công cụ
Người đi làm không nên dừng ở việc học cách nhập yêu cầu vào một công cụ AI. Kỹ năng lao động cần thiết còn gồm kiểm chứng kết quả, nhận ra dữ liệu bất thường, bảo vệ thông tin và vận dụng hiểu biết chuyên môn để phát hiện vấn đề đáng giải quyết. Người trực tiếp làm việc cũng cần tham gia thiết kế, thử nghiệm và triển khai AI: họ hiểu quy trình sản xuất, các điểm nghẽn và rủi ro mà một giải pháp kỹ thuật có thể bỏ sót.
Đào tạo vì thế phải gắn với việc thật, không chỉ là khóa hướng dẫn sử dụng phần mềm. Doanh nghiệp và cơ sở giáo dục cần cùng xây dựng chương trình kết hợp nền tảng lý thuyết với dự án, phòng thực hành và cập nhật theo công nghệ. Nâng cao kỹ năng và đào tạo lại có thể giúp người lao động thích nghi khi quy trình thay đổi. Đây cũng là hướng thực tế hơn cho AI và việc làm: chuẩn bị để người lao động đảm nhận nhiệm vụ mới, thay vì xem cắt giảm nhân sự là thước đo hiệu quả duy nhất.
Doanh nghiệp phải đổi cách tổ chức công việc
Học cách dùng AI là cần thiết, nhưng không đủ nếu quy trình và cách quản lý vẫn giữ nguyên. Khảo sát năm 2026 do AWS ủy nhiệm cho thấy 26% doanh nghiệp Việt Nam đã áp dụng AI, tăng từ 18% năm trước; trong số doanh nghiệp đã áp dụng, 61% vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm, còn 87% nhà tuyển dụng được hỏi xem đào tạo lại nhân viên hiện có là phần quan trọng trong chiến lược AI. Những con số này cho thấy khoảng cách giữa mua hoặc thử công nghệ và tạo ra thay đổi thực chất trong công việc.
AI có thể tự động hóa một số nhiệm vụ mà trước đây một nhóm khoảng 30 người phụ trách dự báo, nhưng ví dụ được nêu tại diễn đàn cho thấy nhân sự có thể được chuyển sang công việc khác trong chuỗi cung ứng thay vì bị cắt giảm. Đó là lựa chọn quản trị, không phải kết quả tự động của công nghệ. Nhà quản lý cần xác định bài toán kinh doanh, điều chỉnh quy trình và bảo đảm năng suất tăng đi cùng chất lượng việc làm, an toàn và cơ hội tham gia vào các công đoạn có giá trị cao.
Tầm nhìn AI tại Việt Nam cần đặt con người vào trung tâm
AI tại Việt Nam đang được đặt trong chương trình phát triển nhân lực dài hạn. Chương trình phát triển nhân lực AI quốc gia được phê duyệt tháng 8/2026 hướng tới trang bị kỹ năng AI cơ bản cho khoảng 10 triệu người lao động vào năm 2030, đồng thời phát triển nhân lực chuyên sâu và tăng cường giáo dục AI. Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đã trình Thủ tướng chiến lược phát triển AI đến năm 2030, tầm nhìn 2045; chương trình nhân lực đặt mục tiêu xây dựng khung năng lực, tích hợp kỹ năng AI vào tiêu chuẩn nghề nghiệp và có cơ chế đánh giá, công nhận năng lực.
Đích đến không nên chỉ là phổ cập công cụ. Tầm nhìn 2045 nhấn mạnh năng suất, đổi mới và các ngành có giá trị gia tăng cao; định hướng hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng AI cũng gắn tăng năng suất, chất lượng sản xuất với phát triển nhân lực. Kết luận cần rõ: người lao động nên chủ động rèn kỹ năng chuyên môn, tư duy kiểm chứng và khả năng học liên tục; doanh nghiệp phải thiết kế lại công việc và tạo lối chuyển đổi nghề nghiệp. Nếu thiếu hai vế đó, AI có thể tăng tốc một số tác vụ mà không nâng chất lượng việc làm.
