Công nghệ phải đi cùng ý đồ sáng tạo
Công nghệ số sân khấu là việc ứng dụng các công cụ và nền tảng kỹ thuật số vào sáng tác, dàn dựng, biểu diễn, quảng bá và kết nối khán giả, nhằm mở rộng cách kể chuyện mà không làm lu mờ bản sắc nghệ thuật. Đây không còn là lớp trang trí thêm vào sau khi tác phẩm đã hoàn tất: công nghệ số và AI đang tác động đến toàn bộ quy trình tạo dựng và tiếp nhận nghệ thuật biểu diễn. Ngày 22/10, tại Hà Nội, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức tọa đàm về ứng dụng công nghệ số trong hoạt động biểu diễn, để đánh giá thực tiễn, nhận diện khó khăn và đề xuất hướng đổi mới gắn với bản sắc dân tộc.
Các công cụ như trình chiếu, ánh sáng lập trình, sân khấu tương tác, thực tế ảo, thực tế tăng cường và 3D Mapping có thể tạo không gian hình ảnh mới, hỗ trợ nghệ sĩ biểu đạt cảm xúc và giúp vở diễn hấp dẫn hơn. Những chương trình thực cảnh như “Tinh hoa Bắc Bộ” và “Ký ức Hội An” cho thấy công nghệ còn có thể kết nối trình diễn với trải nghiệm văn hóa, du lịch. Nhưng thiết bị hiện đại tự thân không tạo nên nghệ thuật tốt. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi phục vụ nhịp diễn, cảm xúc và thông điệp của tác phẩm; nếu không, phần trình diễn dễ bị hình ảnh lấn át.
Đào tạo nghệ sĩ cho quy trình sáng tạo mới
AI nghệ thuật biểu diễn mở thêm lựa chọn cho người sáng tạo, từ tạo hình ảnh đến mở rộng bối cảnh và tái hiện không gian lịch sử. Tuy nhiên, khả năng dùng công cụ không thể thay thế năng lực chuyên môn hay phán đoán nghệ thuật. Vì thế, đào tạo nghệ thuật biểu diễn cần bổ sung năng lực công nghệ, tư duy liên ngành và khả năng đồng sáng tạo, thay vì chỉ dạy kỹ thuật truyền thống. Người diễn viên, đạo diễn, nhà thiết kế, chuyên gia âm thanh, ánh sáng và kỹ thuật cần làm việc cùng nhau từ khi hình thành ý tưởng, không phải đợi đến lúc tác phẩm gần hoàn thiện mới ghép các phần lại.
Thực tiễn tại Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho thấy công nghệ nên được tính ngay từ khâu ý tưởng và kịch bản; đội ngũ sáng tạo cùng nhân lực kỹ thuật cần thử nghiệm, đánh giá tính khả thi và điều chỉnh dàn dựng sớm. Các vở “Sơn thần thủy quái” và “Kỳ Yến - Bữa tiệc diệu kỳ” dùng công nghệ để mở rộng không gian hình ảnh, nhưng cũng đòi hỏi nghệ sĩ thích ứng với ánh sáng, tầm nhìn và cách phối hợp mới. Một đề xuất đáng chú ý là hình thành nhóm đồng sáng tạo ngay trong nhà trường, để người học cùng phát triển dự án với đạo diễn, công nghệ, âm thanh, ánh sáng, mỹ thuật và âm nhạc.
Chuyển đổi số sân khấu cần giải quyết việc thiết thực
Chuyển đổi số sân khấu không chỉ là đưa vé lên mạng hay đăng nội dung quảng bá trên nền tảng xã hội. Sau đại dịch COVID-19, việc truyền tải chương trình trên nền tảng số và ứng dụng công nghệ trong trình diễn trở nên rõ nét hơn; các đơn vị cũng có thể dùng công cụ số để cải thiện quản lý, mở rộng tiếp cận và tạo điều kiện tăng nguồn thu, tái đầu tư cho vở diễn. Với khán giả, lợi ích cụ thể là có thêm cách tiếp cận chương trình và được trải nghiệm những màn dàn dựng giàu hình ảnh hơn. Tuy nhiên, hiệu quả kinh doanh không nên được đo bằng độ phức tạp của thiết bị mà bằng khả năng duy trì khán giả và phục vụ tác phẩm.
Thực tế, ba điểm nghẽn được nêu tại tọa đàm là nhân lực, cơ sở vật chất và tài chính; nhiều đơn vị còn gặp khó về hạ tầng và kinh phí đầu tư. Vì vậy, không thể áp một mô hình công nghệ cho mọi loại hình hoặc lấy mức độ hiện đại làm thước đo chất lượng. Các nhà hát cần lựa chọn giải pháp phù hợp với nghệ thuật, năng lực đội ngũ và điều kiện vận hành, đồng thời tính đến bảo trì, đào tạo và khả năng phối hợp giữa các bộ phận. Đề xuất xây dựng bộ tiêu chí cùng danh mục dự án ưu tiên có thể giúp việc triển khai rõ trọng tâm hơn.
Đổi mới có chọn lọc mới tạo giá trị lâu dài
Công nghệ không nên trở thành mục tiêu độc lập hay chiếc khuôn đồng nhất mọi sân khấu. Mỗi loại hình có yêu cầu riêng: nền tảng thể lực và kỹ thuật vẫn là trọng tâm của xiếc, trong khi kịch, múa, âm nhạc hay múa rối cần những cách kết hợp khác. Đổi mới hiệu quả là khi đội ngũ nghệ thuật giữ quyền quyết định về ngôn ngữ biểu đạt, còn công nghệ giúp hiện thực hóa ý tưởng, nâng chất lượng tổ chức và mở thêm con đường đến với công chúng. Mục tiêu cần song hành là thu hút khán giả nhưng vẫn bảo tồn sắc thái từng loại hình và bản sắc văn hóa dân tộc.
Vì thế, đầu tư thiết bị mà bỏ quên con người sẽ chỉ tạo ra sân khấu đắt công nghệ nhưng thiếu sự gắn kết giữa các khâu. Cần đổi mới đào tạo, tạo điều kiện thử nghiệm liên ngành và tháo gỡ các hạn chế về hạ tầng, nhân lực, tài chính trước khi mở rộng ứng dụng. Khi được đưa vào từ khâu hình thành ý tưởng và được lựa chọn theo nhu cầu thực, công nghệ có thể nâng đỡ sáng tạo thay vì lấn át nó. Đó mới là hướng chuyển đổi số sân khấu vừa có sức hút, vừa bền vững.
