AI là công cụ phân tích, không phải người ra phán quyết
AI trong kiểm toán là việc sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo để xử lý dữ liệu, phát hiện dấu hiệu bất thường và hỗ trợ đánh giá rủi ro, trong khi kiểm toán viên vẫn chịu trách nhiệm đưa ra kết luận dựa trên bằng chứng và căn cứ pháp lý. Đây là ranh giới cần được giữ rõ khi các cơ quan công quyền đưa công nghệ vào quy trình kiểm toán: máy có thể mở rộng phạm vi rà soát, nhưng không thể thay thế phán đoán nghề nghiệp.
Tổng Kiểm toán Nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa cho biết AI có thể nâng cao hiệu suất, giảm sai sót và rút ngắn thời gian phân tích, nhưng không thay thế khả năng xét đoán của kiểm toán viên dựa trên bằng chứng và căn cứ pháp lý. Nhận định này không phủ nhận tiềm năng công nghệ; trái lại, nó xác định đúng vai trò của AI: hỗ trợ tìm và sắp xếp tín hiệu, còn con người phải kiểm tra căn cứ, xem xét bối cảnh và chịu trách nhiệm về kết luận.
Quét dữ liệu rộng hơn để tăng minh bạch
Lợi thế dễ thấy của AI là giảm lệ thuộc vào việc chọn mẫu nhỏ để kiểm tra thủ công. Chủ tịch Tòa Thẩm kế Hy Lạp Sotiria Ntouni nêu rằng AI có thể giúp kiểm toán viên quét 100% dữ liệu của Chính phủ trong thời gian ngắn nhằm tìm lỗi hoặc sai sót. Khả năng bao quát đó có thể giúp phát hiện dấu hiệu mà cách rà soát truyền thống bỏ sót, đồng thời hỗ trợ phân tích rủi ro và rút ngắn thời gian xử lý.
Tuy nhiên, độ phủ dữ liệu không tự động đồng nghĩa với minh bạch kiểm toán. Kết quả chỉ đáng tin khi dữ liệu đầu vào, cách hệ thống xử lý và bằng chứng số được bảo vệ, kiểm tra và giải thích được. Bởi vậy, các cơ quan kiểm toán tối cao trên thế giới đang bàn về kiểm toán dựa trên dữ liệu, kiểm toán từ xa, giám sát liên tục và an toàn bảo mật cho bằng chứng số. AI có thể làm sáng rõ hồ sơ; quản trị tốt mới giúp công chúng và cơ quan có thẩm quyền tin vào cách hồ sơ được xử lý.
Hội thảo đặt AI trong bài toán đổi mới thể chế
Sáng 27/10 tại Hà Nội, Kiểm toán nhà nước Việt Nam tổ chức hội thảo quốc tế “Cơ quan kiểm toán tối cao trong bối cảnh mới: Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới”, với sự tham gia của 16 cơ quan kiểm toán tối cao trên thế giới. Hội thảo đặt AI, dữ liệu lớn và quản trị rủi ro vào cùng một chương trình đổi mới thể chế, tổ chức bộ máy và nâng cao hiệu lực kiểm toán. Đây là cách tiếp cận hợp lý: công nghệ không thể phát huy tác dụng nếu quy trình, chuẩn mực và trách nhiệm giải trình không theo kịp.
Sức ép đổi mới đến từ những biến chuyển nhanh của hội nhập, quản trị hiện đại, chuyển đổi số và yêu cầu phát triển bền vững; cùng lúc, đòi hỏi quản lý nguồn lực công minh bạch, hiệu quả và bền vững ngày càng cao. Vì thế, dữ liệu lớn kiểm toán không chỉ là bài toán kỹ thuật. Cơ quan kiểm toán cần năng lực đánh giá rủi ro, chuẩn mực phù hợp và kỹ năng để hiểu cách chương trình đưa ra kết quả. Nếu thiếu những điều kiện ấy, tốc độ xử lý có thể tăng mà chất lượng giám sát chưa chắc được cải thiện.
Điều kiện để công nghệ tạo ra giá trị công
Hướng đi tiếp theo của Kiểm toán nhà nước Việt Nam gắn với việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế, xây dựng Chiến lược phát triển đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 và sửa đổi Luật Kiểm toán nhà nước. Đây không nên chỉ là kế hoạch trang bị công nghệ. Muốn AI hỗ trợ minh bạch và quản trị, cần đồng thời hoàn thiện thể chế, bảo vệ tính độc lập, bảo đảm an toàn cho bằng chứng số và đào tạo kiểm toán viên hiểu được hệ thống họ sử dụng.
Tổng Kiểm toán và Kiểm soát Ấn Độ K. Sanjay Murthy cho biết Ấn Độ có thể hỗ trợ về hạ tầng và năng lực chuyên môn trong kiểm toán dựa trên dữ liệu, phân tích dữ liệu và các hệ thống AI. Hợp tác như vậy có ý nghĩa nếu giúp xây dựng năng lực kiểm chứng, chứ không chỉ phổ biến công cụ. Cuối cùng, AI có thể giúp kiểm toán nhanh và bao quát hơn, nhưng tính công minh bạch phụ thuộc vào bằng chứng có thể kiểm tra, quy trình có thể giải trình và con người sẵn sàng chịu trách nhiệm cho phán đoán của mình.
