Cơ hội vượt khoảng cách, nhưng chưa thể bỏ qua điều kiện an toàn
Phẫu thuật robot từ xa là phương thức bác sĩ điều khiển robot thực hiện thao tác phẫu thuật trên bệnh nhân ở một địa điểm khác, thông qua kết nối viễn thông và hệ thống công nghệ thông tin. Mô hình này mở ra triển vọng để chuyên gia ở thành phố lớn hỗ trợ người bệnh ở khu vực xa, giảm phần nào giới hạn do khoảng cách địa lý. Sự chú ý dành cho hướng đi ấy tăng lên khi Nhật Bản thử nghiệm phẫu thuật từ xa trên người bằng robot Hinotori, trong khi các hệ thống Hinotori hiện đại cũng đang được chuẩn bị tiếp nhận tại Việt Nam. Nhưng một bước tiến trong phòng thử nghiệm không đồng nghĩa hệ thống đã sẵn sàng cho triển khai thường quy. Câu hỏi nên đặt ra không chỉ là robot có thể làm gì, mà là bệnh viện có thể bảo đảm an toàn cho bệnh nhân khi kết nối, con người hoặc quy trình gặp trục trặc hay không.
Robot đã vào phòng mổ; điều đó khác với mổ từ xa
Cần phân biệt rõ hai bước phát triển: robot y tế hỗ trợ bác sĩ phẫu thuật tại bệnh viện đã được ứng dụng, còn điều khiển robot từ một địa điểm khác vẫn là một cấp độ phức tạp hơn. Tại FV, Trung tâm Phẫu thuật Robot da Vinci đã vượt mốc 100 ca, triển khai ở các lĩnh vực tiêu hóa – gan mật tụy, tiết niệu, lồng ngực và phụ khoa. Hệ thống hỗ trợ bác sĩ bằng hình ảnh 3D HD phóng đại, dụng cụ linh hoạt và công nghệ huỳnh quang trong những trường hợp phù hợp. Báo cáo của bệnh viện cho biết hơn 35% ca có lượng máu mất dưới 10 ml; nhiều bệnh nhân xuất viện sớm hơn so với mổ nội soi truyền thống, một số chỉ sau một ngày. Với người bệnh, ứng dụng tại chỗ đã có ý nghĩa thiết thực: thêm lựa chọn điều trị chuyên sâu trong nước, giảm nhu cầu ra nước ngoài và các gánh nặng đi lại, lưu trú. Đây là nền tảng đáng ghi nhận, nhưng không phải bằng chứng rằng phẫu thuật từ xa đã sẵn sàng.
Nút thắt không chỉ nằm ở đường truyền
Đường truyền băng thông rộng, ổn định — chẳng hạn cáp quang chuyên dụng hoặc mạng 5G/6G — là điều kiện cốt lõi để truyền dữ liệu và điều khiển robot. Tuy vậy, chuyên gia Nguyễn Tế Kha lưu ý rằng những hệ thống robot đang có tại Việt Nam chủ yếu được thiết kế cho phẫu thuật tại chỗ, còn tính năng từ xa vẫn thuộc các chương trình thử nghiệm của nhà sản xuất. Quan trọng hơn, ca mổ không thể chỉ dựa vào bác sĩ ngồi trước bàn điều khiển. Bệnh viện tiếp nhận cần có bác sĩ phụ mổ, bác sĩ gây mê hồi sức, điều dưỡng phòng mổ và nhân viên kỹ thuật đủ năng lực vận hành, bảo trì cũng như ứng phó sự cố. Xây dựng được một ê-kíp đồng bộ như vậy ở tuyến cơ sở là thách thức lớn. Nếu nhân lực tại chỗ không thể xử lý tình huống bất ngờ, đường truyền tốt đến đâu cũng không thể thay thế năng lực y tế ngay bên bệnh nhân.
Khung pháp lý cũng chưa theo kịp công nghệ. Việt Nam chưa có quy định riêng để phân định trách nhiệm giữa bác sĩ điều khiển từ xa và bệnh viện nơi bệnh nhân được phẫu thuật. Trong một ca mổ, sự cố có thể liên quan đến thiết bị, kết nối, quyết định chuyên môn hoặc xử trí tại chỗ; nếu vai trò và trách nhiệm chưa được xác định rõ, rủi ro không chỉ thuộc về đội ngũ y tế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người bệnh. Vì thế, đánh giá độ trễ tín hiệu hay độ chính xác của robot là chưa đủ. Quy trình chuyên môn, phương án dự phòng, tiêu chuẩn đào tạo và cơ chế chịu trách nhiệm phải được xây dựng cùng lúc, thay vì bổ sung sau khi đã mở rộng ứng dụng.
Lộ trình đúng là củng cố năng lực tại chỗ trước
Phẫu thuật từ xa có thể giúp chuyên gia hỗ trợ điều trị vượt khoảng cách, nhưng triển khai sớm khi hạ tầng y tế và nhân lực chưa đồng đều sẽ biến triển vọng thành canh bạc không cần thiết với bệnh nhân. Trước mắt, hướng hợp lý là làm tốt phẫu thuật robot tại bệnh viện: đào tạo ê-kíp, hoàn thiện quy trình và tích lũy kinh nghiệm ở những ca phù hợp. Các trung tâm cũng có thể mở rộng ứng dụng tại chỗ sang lĩnh vực mới; FV cho biết dự kiến phát triển robot trong phẫu thuật ung thư vú và ung thư đầu cổ. Những bước này vừa đem lại lựa chọn thực tế cho người bệnh, vừa giúp hệ thống y tế xây nền năng lực trước khi tính đến điều khiển từ xa. Chỉ khi công nghệ được chứng minh về an toàn, hiệu quả, cùng với hành lang pháp lý và phương án dự phòng rõ ràng, việc tiếp nhận mô hình mới mới có cơ sở vững chắc. Thận trọng ở đây không phải khước từ công nghệ y tế, mà là đặt an toàn bệnh nhân lên trước tốc độ triển khai.
