Quy hoạch lớn, nhưng điều kiện tiên quyết là an toàn
Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng là định hướng phát triển hơn 11.400 ha dọc hai bờ, kết hợp không gian xanh, chức năng đô thị và các giải pháp cải tạo khu dân cư trong giới hạn an toàn lũ. Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng đã ký quyết định phê duyệt điều chỉnh tổng thể quy hoạch tỷ lệ 1/5.000, đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, với diện tích nghiên cứu 11.418,96 ha trên địa bàn 16 phường, xã. Đây không chỉ là bản đồ mở rộng đô thị: nó đặt sông Hồng vào vai trò trục xanh trung tâm, đồng thời là trục văn hóa, đổi mới sáng tạo, thương mại, dịch vụ và phát triển đô thị. Quy mô dân số dự báo từ 800.000 đến 1,2 triệu người là ngưỡng phục vụ tính toán đất đai và hạ tầng, không phải cam kết dân số cố định. Hà Nội cần chứng minh trước rằng phát triển không làm suy yếu khả năng thoát lũ và an toàn đê điều.
Lý do điều chỉnh gắn với tầm nhìn 100 năm, trong đó sông Hồng được xác định là không gian xanh trung tâm và biểu trưng cho hình ảnh “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo”. Ba nguyên tắc xuyên suốt — an toàn, sinh thái và giao thông — vì vậy phải được hiểu như điều kiện triển khai, chứ không phải những khẩu hiệu song hành. Mỗi dự án chi tiết vẫn cần tính toán thủy văn, thủy lực và đánh giá tác động cụ thể; nếu kết quả cho thấy không đáp ứng yêu cầu phòng, chống lũ, quy hoạch có thể phải được xem xét điều chỉnh. Quy hoạch sông Hồng chỉ có sức thuyết phục khi những kiểm chứng này đi trước các công trình tạo điểm nhấn.

Ba đoạn, nhiều chức năng nhưng không cùng một kiểu đô thị
Không gian hai bờ được chia thành ba đoạn để tránh cách phát triển đồng dạng. Từ cầu Hồng Hà đến cầu Thăng Long, định hướng là đô thị sinh thái, giữ cảnh quan tự nhiên và làng xóm, ưu tiên thể thao, nghiên cứu, trải nghiệm cùng các khu đô thị mật độ thấp. Một số vị trí như Chu Phan - Tráng Việt và khu vực quanh cầu Thượng Cát được tính đến công trình cao tầng gắn với đầu mối giao thông. Đoạn giữa cầu Thăng Long và cầu Thanh Trì là phần đa chức năng nổi bật nhất, dự kiến tập trung trung tâm văn hóa, nghệ thuật, thương mại, tài chính quốc tế, du lịch và đổi mới sáng tạo. Từ cầu Thanh Trì đến cầu Mễ Sở, tổ chức không gian tiếp tục theo hướng đô thị và cảnh quan phù hợp điều kiện từng khu vực; toàn tuyến không nên bị hiểu thành một dải nhà cao tầng liên tục.
Thay đổi đáng chú ý là cách bố trí lớp không gian theo cao độ: càng gần dòng chảy, công trình càng cần thích ứng với ngập. Khu vực thấp được ưu tiên đường dạo và công viên ngập nước; các dải cao hơn dành cho công viên bán ngập, không gian cộng đồng và công trình thích ứng; gần đê mới định hướng các chức năng hỗn hợp như nhà ở, thương mại, y tế và giáo dục. Cách phân lớp này tạo cơ sở để đô thị ven sông tiếp xúc với dòng sông mà không coi bãi sông là đất xây dựng thông thường. Nếu giữ được nguyên tắc đó, công viên dọc hai bờ và khu vực bãi giữa có thể bổ sung đáng kể cho không gian xanh Hà Nội, thay vì bị thu hẹp bởi áp lực phát triển.

Di dời có phân loại, tái định cư phải đi cùng tái thiết
Quy hoạch không đề xuất giải tỏa đồng loạt các khu dân cư ngoài đê. Thay vào đó, thành phố phân thành ba nhóm: nơi được giữ lại để cải tạo, chỉnh trang có điều kiện; nơi phải di dời một phần vì yêu cầu phòng, chống lũ hoặc hạ tầng thiết yếu; và nơi cần tái thiết đô thị. Với làng nghề, làng lâu đời và các khu vực có giá trị lịch sử - văn hóa, hướng ưu tiên là bảo tồn lõi, nâng cấp hạ tầng và kiểm soát phát triển. Cách tiếp cận này hợp lý hơn một phương án áp dụng chung, nhưng cũng đặt ra yêu cầu minh bạch: người dân cần biết tiêu chí phân nhóm, phạm vi thu hồi và điều kiện được bố trí chỗ ở mới trước khi dự án tác động đến nơi sinh sống.
Để hỗ trợ người dân, quy hoạch khoanh vùng các dự án phục vụ tái định cư và đô thị đa mục tiêu tại Lĩnh Nam, Long Biên, Bồ Đề và Bát Tràng. Giai đoạn đầu dự kiến tập trung vào đại lộ cảnh quan hai bên sông, công viên công cộng ở Phú Thượng, công viên bãi sông ở Hồng Hà, khu “Phòng khách đô thị”, khu tái định cư tại Lĩnh Nam, khu đô thị định cư tại Long Biên và dự án giải phóng mặt bằng độc lập. Các giai đoạn sau sẽ tiếp tục hoàn thiện dự án thành phần, nhà ở, công trình công cộng, thương mại, dịch vụ và hạ tầng đô thị. Vì vậy, di dời dân cư không thể chỉ được đánh giá bằng số hộ phải chuyển đi; chất lượng nơi ở mới, sinh kế và khả năng duy trì cộng đồng cũng phải là thước đo.

Thước đo thành công là dòng sông còn chỗ để thở
Trên bờ hữu, “Phòng khách đô thị” được định hướng kết hợp công viên công cộng, công trình văn hóa và chức năng hỗn hợp; bờ tả dự kiến có các khu đô thị hiện đại, công trình công cộng và nhiều loại hình nhà ở hài hòa với cảnh quan. Ý tưởng có thể tạo thêm không gian gặp gỡ và làm cho hai bờ gắn kết hơn, nhưng thành công không nằm ở số lượng trung tâm hay công trình biểu tượng. Điều đáng quan tâm là người dân có tiếp cận được công viên, làng xóm có giữ được giá trị, và các dự án có thích ứng với lũ mà không làm tăng rủi ro cho khu vực khác hay không. Với dân số dự báo đến 1,2 triệu người, sức ép lên giao thông, dịch vụ công và hạ tầng kỹ thuật cũng cần được giải quyết đồng bộ.
Quy hoạch hơn 11.400 ha mở ra cơ hội tổ chức lại một hành lang sông vốn vừa có giá trị sinh thái, vừa gắn với đời sống dân cư lâu đời. Nhưng tầm nhìn sẽ chỉ đáng tin nếu việc bảo đảm thoát lũ, tái định cư và bảo tồn được thực hiện trước hoặc song song với xây dựng đô thị. Hà Nội nên lấy dòng sông an toàn, không gian công cộng có thể tiếp cận và quyền lợi của cộng đồng làm chuẩn đánh giá; nếu không, trục xanh chiến lược có nguy cơ trở thành một dự án xây dựng khổng lồ mang tên cảnh quan.







