Bỏ một thủ tục, không bỏ nghĩa vụ an toàn
Nghiệm thu PCCC là bước kiểm tra của cơ quan chức năng sau khi công trình hoàn thành nhằm xác nhận việc chấp hành quy định phòng cháy, chữa cháy trước khi đưa vào sử dụng. Dự thảo luật PCCC đề xuất bỏ thủ tục kiểm tra này, nhưng không chuyển trách nhiệm bảo đảm an toàn khỏi chủ công trình sang lực lượng công an.
Sáng 26/10, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trình Quốc hội dự luật sửa đổi, bổ sung 12 điều của Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ; cùng ngày, ông giải thích đề xuất tại phiên thảo luận tổ. Điểm đáng chú ý không phải là giảm chuẩn an toàn, mà là thay cách giám sát: bỏ một khâu hành chính lặp lại sau thẩm định thiết kế, đồng thời tăng sức nặng của trách nhiệm tự tuân thủ.
Theo Bộ trưởng, công trình đã phải thẩm định thiết kế trước khi xây dựng, trong khi hồ sơ được lập bởi người có chuyên môn theo tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Yêu cầu cơ quan chức năng kiểm tra lại khi công trình hoàn thành có thể kéo dài thời gian đưa dự án vào hoạt động. Chính phủ đã bãi bỏ thủ tục này từ ngày 1/7/2026; dự luật tiếp tục đưa thay đổi vào khuôn khổ luật định. Cải cách có lý khi loại được bước chồng lặp, nhưng chỉ đáng ủng hộ nếu việc kiểm soát sau đó đủ thực chất.
Hậu kiểm PCCC sẽ kiểm tra điều gì?
Theo đề xuất, hậu kiểm PCCC được kết hợp với kiểm tra định kỳ và việc chấp hành các quy định về thẩm định thiết kế, nghiệm thu của chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình và chủ phương tiện giao thông. Nói cách khác, cơ quan chức năng không còn thực hiện thủ tục kiểm tra nghiệm thu như một cửa bắt buộc riêng, nhưng vẫn có thể kiểm tra việc các bên đã làm đúng nghĩa vụ pháp luật hay chưa.
Cách tiếp cận này chuyển trọng tâm từ việc chờ cơ quan nhà nước xác nhận ở cuối quy trình sang trách nhiệm tuân thủ xuyên suốt của người làm chủ công trình. Bộ trưởng khẳng định hậu kiểm không bị buông lỏng; dự thảo gắn kiểm tra định kỳ với việc đối chiếu tuân thủ thẩm định thiết kế và nghiệm thu. Tuy vậy, hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc kiểm tra có phát hiện sai lệch sau thi công, xử lý vi phạm và buộc khắc phục hay không. Bớt thủ tục chỉ tạo thuận lợi khi năng lực giám sát vẫn theo kịp rủi ro.
Đây cũng là điểm công chúng cần theo dõi khi dự thảo được xem xét: hậu kiểm phải là cơ chế phát hiện và xử lý, không phải một cách gọi mới cho việc giảm hiện diện quản lý. Chủ công trình cần lưu giữ hồ sơ, bảo đảm thi công phù hợp thiết kế và duy trì điều kiện an toàn trong quá trình sử dụng.
Trách nhiệm chủ đầu tư và chủ nhà nặng hơn
Khi không còn bước kiểm tra nghiệm thu bắt buộc của cơ quan chức năng, trách nhiệm chủ đầu tư trở nên trực tiếp và dễ nhận diện hơn: chủ đầu tư, chủ sở hữu và chủ phương tiện phải chịu trách nhiệm về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, thẩm định, thi công, giám sát thi công và nghiệm thu. Điều này không có nghĩa họ được quyền tự đặt chuẩn, mà phải chứng minh công trình tuân thủ yêu cầu pháp luật.
Thông điệp của Bộ trưởng Lương Tam Quang rất rõ: “Công trình do mình làm chủ thì chính mình phải chịu trách nhiệm; chủ nhà phải chịu trách nhiệm về an toàn bên trong nhà mình”. Lực lượng cảnh sát PCCC không thể gánh thay nghĩa vụ an toàn của từng hộ gia đình hay chủ dự án. Với người dân và doanh nghiệp, lợi ích là giảm thời gian, thủ tục trước khi đưa công trình vào sử dụng; đổi lại, họ phải chủ động hơn trong thiết kế, thi công, nghiệm thu và duy trì điều kiện phòng cháy.
Bộ trưởng nói mục tiêu sửa đổi là cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện đầu tư kinh doanh, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp. Đây là hướng đi hợp lý nếu đi kèm trách nhiệm giải trình rõ ràng và hậu kiểm có sức răn đe. Nếu chủ nhà xem việc bỏ thủ tục như giấy phép nới lỏng tiêu chuẩn, cải cách sẽ phản tác dụng.
Cải cách chỉ có ý nghĩa khi trách nhiệm đi cùng giám sát
Đề xuất bỏ nghiệm thu PCCC có thể giúp giảm một khâu trùng lặp và tháo gỡ ách tắc cho công trình, nhưng không nên được hiểu là cơ quan quản lý rút khỏi cuộc chơi. Mô hình mới đòi hỏi chủ đầu tư làm đúng ngay từ đầu, còn hậu kiểm phải đủ năng lực kiểm chứng việc tuân thủ và can thiệp khi phát hiện nguy cơ.
Vì vậy, thước đo thành công không phải là số thủ tục bị xóa, mà là công trình có an toàn hơn và vi phạm có được phát hiện, khắc phục kịp thời hay không. Chủ nhà và chủ đầu tư không thể đẩy trách nhiệm sang cảnh sát PCCC chỉ vì cơ quan này từng kiểm tra một hồ sơ. Bỏ bước kiểm tra nghiệm thu là thay đổi cách quản lý; nghĩa vụ bảo đảm an toàn vẫn còn nguyên, thậm chí trở nên trực tiếp hơn.
