Danh hiệu quốc tế phải được đo bằng kết quả tại chỗ
Khu dự trữ sinh quyển là mô hình kết hợp bảo vệ đa dạng sinh học và giá trị văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội bền vững, nghiên cứu khoa học và giáo dục môi trường. Phong Nha - Kẻ Bàng trở thành khu dự trữ sinh quyển thế giới thứ 12 của Việt Nam vào năm 2026, mở rộng mạng lưới quốc gia sau 26 năm hình thành. Đây là sự ghi nhận đáng kể, nhưng danh hiệu không tự bảo vệ được rừng, hang động hay các loài quý hiếm. Giá trị của nó phải thể hiện qua cách quản lý và lợi ích cụ thể dành cho người dân sống trong vùng. Tại hội nghị tổng kết mạng lưới ngày 4/11 ở xã Phong Nha, MAB Việt Nam và UBND tỉnh Quảng Trị đã đặt trọng tâm vào việc kết nối bảo tồn với phát triển bền vững. Đó là hướng đi đúng: thành công không thể chỉ tính bằng vị thế quốc tế.
Hợp tác liên địa phương là cơ hội, không phải khẩu hiệu
Tham gia mạng lưới tạo thêm điều kiện để Phong Nha Kẻ Bàng trao đổi kinh nghiệm với các khu dự trữ sinh quyển khác, phối hợp nghiên cứu và cải thiện cách bảo tồn. Cơ hội này đáng chú ý bởi hệ sinh thái, cảnh quan và điều kiện kinh tế giữa các địa phương không giống nhau; học hỏi lẫn nhau có thể giúp tìm ra giải pháp phù hợp thay vì áp dụng một khuôn mẫu. Tại hội nghị, đại biểu đề xuất tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong giám sát đa dạng sinh học, xây dựng cơ sở dữ liệu và mở rộng hợp tác nghiên cứu. Tuy nhiên, hợp tác chỉ có giá trị khi chuyển thành việc làm cụ thể: chia sẻ dữ liệu, phối hợp quản lý và đưa kết quả khoa học vào thực tiễn. Nếu thiếu trách nhiệm rõ ràng giữa các bên, mạng lưới sẽ chỉ dừng ở những cuộc gặp gỡ.
Sinh kế địa phương phải nằm trong bài toán bảo tồn
Không thể yêu cầu cộng đồng gánh trách nhiệm gìn giữ thiên nhiên mà không bảo đảm họ được tham gia và hưởng lợi công bằng. Lãnh đạo tỉnh Quảng Trị nhấn mạnh người dân địa phương phải là chủ thể, có sinh kế ổn định và được hưởng lợi từ quá trình bảo tồn. Điều đó đòi hỏi du lịch sinh thái phải tôn trọng giới hạn và sức chịu tải của tự nhiên, thay vì chạy theo lượng khách bằng mọi giá. Phát triển sinh kế địa phương cần gắn với các giá trị bản địa và bảo tồn thiên nhiên; nếu môi trường bị suy thoái, nền tảng của du lịch và đời sống cộng đồng cũng bị tổn hại. Vì vậy, đánh giá hiệu quả không nên chỉ nhìn vào hoạt động du lịch hay số dự án, mà cần xem người dân có cơ hội tham gia thực chất và lợi ích có được phân chia công bằng hay không.
Từ cam kết đến hành động dài hạn
Bước tiếp theo cần kết hợp quản lý có căn cứ khoa học với sự tham gia của cộng đồng. MAB Việt Nam đặt mục tiêu tăng cường giáo dục môi trường, phát huy vai trò thanh niên, thúc đẩy kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, đồng thời triển khai Kế hoạch hành động Hàng Châu giai đoạn 2026–2035 phù hợp với điều kiện Việt Nam. Những mục tiêu này chỉ có sức nặng khi được đưa vào quy hoạch địa phương, kế hoạch giám sát đa dạng sinh học và chương trình hỗ trợ sinh kế. Phong Nha - Kẻ Bàng có cơ hội mở rộng hợp tác nhờ danh hiệu mới, nhưng thước đo cuối cùng vẫn là chất lượng bảo tồn và đời sống người dân. Nếu hai mục tiêu ấy được theo đuổi cùng nhau, khu dự trữ sinh quyển sẽ là nền tảng phát triển bền vững; nếu tách rời, danh hiệu khó tạo ra thay đổi lâu dài.
