Di sản được nhận ra từ thớ gỗ
Làng nghề Thiết Úng là cộng đồng làm đồ gỗ mỹ nghệ có lịch sử hàng trăm năm, nổi tiếng với nghề điêu khắc và những tác phẩm được tạo hình qua nhiều công đoạn thủ công. Ở đây, chạm khắc gỗ truyền thống không chỉ là kỹ năng tạo hình mà còn là khả năng đọc chất liệu: người thợ nhìn đường vân, thớ và dáng phôi để chọn cách thể hiện phù hợp. Thế mạnh của làng là tượng phong thủy, tượng thờ và tượng trưng bày, mỗi tác phẩm cần sự kiên nhẫn để đạt hình khối cân đối và thần thái riêng. Đó cũng là lý do mỹ nghệ gỗ Hà Nội từ Thiết Úng khó bị đồng nhất với hàng sản xuất theo một mẫu chung. Nghệ nhân truyền nghề qua nhiều thế hệ; mỗi hộ và mỗi người thợ còn giữ phong cách riêng, tạo nên bản sắc mà quảng bá tốt đến đâu cũng không thể thay thế.
Công nghệ tăng tốc, đôi tay giữ cái thần
Thiết Úng không chọn cách đối đầu máy móc với nghề truyền thống. Một số cơ sở đã đưa máy CNC vào công đoạn chế tác để rút ngắn thời gian, nhưng nghệ nhân vẫn đảm nhận những phần đòi hỏi mắt nghề, cảm nhận chất gỗ và nét chạm tinh tế. Nếu trước đây một sản phẩm làm thủ công cần hơn một tuần, nay một số công đoạn có thể rút thời gian hoàn thiện xuống khoảng 12 giờ nhờ máy móc. Tốc độ ấy có ý nghĩa với sản xuất, nhưng sẽ không tự tạo ra một tác phẩm có hồn: người thợ vẫn phải kiểm soát đường nét và hoàn thiện bằng tay. Hội làng nghề hiện có 28 nghệ nhân, trong đó 5 người được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú; hàng trăm thợ lành nghề đang tiếp nối kỹ thuật của cha ông. Đây là hướng đi hợp lý: dùng máy để bớt việc lặp lại, không dùng máy để xóa dấu ấn con người.
Mạng xã hội mở cửa xưởng đến với khách hàng
Trước đây, đầu ra của sản phẩm chủ yếu dựa vào khách đến mua trực tiếp, khách quen và các mối trung gian. Nay nhiều cơ sở chủ động quảng bá, tiếp cận người mua ở nhiều tỉnh, thành qua các nền tảng số. Người thợ đăng ảnh, video và phát trực tiếp trên Facebook, TikTok, YouTube, giới thiệu từ khâu chọn phôi, tạo hình đến đục đẽo và hoàn thiện. Với khách hàng, đây không chỉ là quảng cáo: họ có thể xem mẫu, tìm hiểu đặc điểm sản phẩm, hỏi người bán và nhận tư vấn trước khi đặt hàng. Một số cơ sở phân chia công việc theo thế mạnh: nghệ nhân tập trung chế tác, người trẻ làm nội dung, quản lý kênh truyền thông và tương tác với khách. Mô hình kinh doanh số hóa thủ công này có sức thuyết phục vì cho thấy cả sản phẩm lẫn quá trình làm ra nó, giúp khách hiểu giá trị lao động thay vì chỉ nhìn một món đồ qua ảnh.
Giữ bản sắc khi thị trường mở rộng
Đưa sản phẩm lên mạng không đồng nghĩa Thiết Úng phải chạy theo số lượng hay những xu hướng nhất thời. Giá trị của làng nằm ở tay nghề, hiểu biết về gỗ và phong cách riêng của từng nghệ nhân; nếu những yếu tố ấy bị san phẳng, sự hiện diện trực tuyến sẽ chỉ tạo thêm một quầy hàng giống nhiều quầy khác. Bởi vậy, đổi mới đáng giá nhất là để công nghệ hỗ trợ người làm nghề kể rõ câu chuyện của sản phẩm, còn kỹ thuật thủ công tiếp tục quyết định chất lượng và thần thái. Sự phối hợp giữa kinh nghiệm truyền thống và khả năng ứng dụng công nghệ của người trẻ đang giúp sản phẩm tiếp cận thị trường rộng hơn. Thời gian tới, làng nghề định hướng đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, mở rộng quảng bá trực tuyến và kết hợp xúc tiến thương mại để tìm thêm khách hàng, mở rộng thị trường tiêu thụ. Thiết Úng sẽ đi xa hơn nếu phát triển kênh bán hàng mà không đánh đổi điều làm nên tên tuổi của mình.
