Di sản cần được lưu giữ và kết nối
Số hóa di sản là quá trình thu thập, chuẩn hóa và kết nối thông tin về di tích, hiện vật, tư liệu và hoạt động văn hóa để vừa bảo tồn giá trị lịch sử, vừa giúp cộng đồng tiếp cận chúng thuận tiện hơn. Đây không nên chỉ là việc chuyển hồ sơ giấy lên máy tính: dữ liệu phải đủ tin cậy để phục vụ quản lý và đủ hữu ích để đưa di sản trở lại đời sống.
Đắk Lắk đang đặt nền móng cho cách tiếp cận ấy bằng Kế hoạch số 447/KH-UBND về bảo tồn, bảo tàng và số hóa dữ liệu, tập trung nâng hiệu quả quản lý di tích và phát huy giá trị di sản. Kế hoạch giai đoạn 2026–2030 xuất phát từ một yêu cầu rõ ràng: di sản không chỉ cần được gìn giữ mà còn phải được kết nối và giới thiệu trong đời sống hiện đại. Đây là hướng đi đúng, bởi một kho dữ liệu đóng kín có thể lưu hồ sơ nhưng khó giúp người dân hiểu, tìm thấy hoặc trải nghiệm di sản.
Đắk Lắk xây nền dữ liệu từ việc chuẩn hóa
Lộ trình của tỉnh chia thành hai chặng có tính thực tế. Trong giai đoạn 2026–2028, Đắk Lắk sẽ rà soát những vấn đề cấp bách, xác định ưu tiên đầu tư cho di tích, chuẩn hóa dữ liệu ban đầu và kết nối trường học với bảo tàng. Trước khi dựng thêm công trình bảo tàng, tỉnh cũng đặt yêu cầu xác định mô hình hoạt động; song song là kiểm kê di tích, bảo tàng và tư liệu lưu trữ sau sắp xếp để biết nơi nào cần xử lý trước.
Ở chặng 2029–2030, tỉnh dự kiến nâng chất lượng dữ liệu, bổ sung sưu tập và hoàn thành cơ sở dữ liệu di sản văn hóa cấp tỉnh. Công việc còn gồm chuẩn hóa mã định danh, làm sạch thông tin và chia sẻ dữ liệu với các hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia và văn hóa số quốc gia. Mục tiêu này có ý nghĩa hơn một cột mốc công nghệ: nếu hồ sơ thiếu, trùng hoặc không thống nhất, bản đồ hay nền tảng phía sau cũng không thể đáng tin. Bởi vậy, chất lượng dữ liệu phải được xem là phần cốt lõi của bảo tồn, không phải khâu phụ.
CMAP biến dữ liệu thành hành trình khám phá
Nếu Đắk Lắk tập trung xây nền dữ liệu tại địa phương, CMAP hướng tới kết nối dữ liệu văn hóa trên phạm vi cả nước để người dân và du khách tìm di sản, sự kiện và hoạt động văn hóa. Thay vì để thông tin về từng địa điểm nằm rời rạc, bản đồ số tổ chức chúng theo không gian, giúp người dùng tra cứu, lên lịch khám phá di sản, ghé bảo tàng và tìm sự kiện ở 34 tỉnh, thành phố. Các gói dịch vụ và chính sách ưu đãi tham quan cũng có thể giúp người dùng tối ưu chi phí chuyến đi.
Quy mô ban đầu cho thấy nền tảng có thể trở thành một cửa ngõ hữu ích: tại thời điểm ra mắt ngày 1/11, CMAP công bố 391 sự kiện ở 34 tỉnh, thành phố cùng 33 sự kiện từ các thiết chế văn hóa thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Con số này không tự chứng minh trải nghiệm đã hoàn chỉnh, nhưng cho thấy lợi thế của cách kết nối: người dùng có thể ghép nhiều điểm đến và hoạt động thành một hành trình, thay vì chỉ đọc những mẩu thông tin đơn lẻ.
Giá trị quyết định nằm ở dữ liệu đáng tin
Dữ liệu số giúp giảm nguy cơ thất lạc thông tin lịch sử, đồng thời cung cấp thông tin nhanh hơn cho du khách, trong đó có khách quốc tế. Nhưng số hóa chỉ phát huy tác dụng khi dữ liệu được cập nhật, thống nhất và có thể chia sẻ. Đây là điểm nối quan trọng giữa mục tiêu của Đắk Lắk và tham vọng của CMAP: cơ sở dữ liệu địa phương là nguồn đầu vào, còn nền tảng liên thông giúp những thông tin ấy đến được với công chúng.
CMAP cho biết sẽ tiếp tục tiếp nhận góp ý để hoàn thiện tính năng và tăng kết nối với VNeID cùng các nền tảng số liên quan; dữ liệu theo tiêu chí “đúng – đủ – sạch – sống” được xem là nhiệm vụ trọng tâm. Vì vậy, thước đo thành công không nên dừng ở số hồ sơ đã nhập hay sự kiện đã đăng. Điều đáng kể hơn là người dân có tìm được thông tin chính xác, cơ quan quản lý có dùng dữ liệu để bảo tồn tốt hơn, và di sản có hiện diện rõ hơn trong lựa chọn văn hóa hằng ngày hay không.
Đắk Lắk đang xây phần móng; CMAP mở rộng con đường để công chúng bước vào. Khi hai lớp này được nối bằng dữ liệu có chất lượng, số hóa di sản mới đồng thời phục vụ lưu giữ ký ức và mở rộng khả năng tiếp cận văn hóa. Đó là hướng đi cần theo đuổi: không chỉ số hóa để cất giữ, mà còn kết nối để di sản được tìm thấy, hiểu và tiếp tục sống.
