Giao dịch lòng vòng làm phình chi phí trung gian
Mua bán lòng vòng trong kinh doanh xăng dầu là chuỗi giao dịch ngang giữa các thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối, khiến cùng một dòng hàng đi qua thêm tầng trung gian trước khi đến nơi tiêu thụ. Kết luận thanh tra chuyên đề được công bố ngày 10/11 cho thấy đây không phải hiện tượng cá biệt: cơ quan thanh tra rà soát 260 doanh nghiệp, gồm 23 thương nhân đầu mối và 237 thương nhân phân phối. Trong số đó, 253 doanh nghiệp tham gia gần 7.760 giao dịch, với sản lượng khoảng 34 tỷ lít và giá trị khoảng 573.777 tỷ đồng. Theo đánh giá của Thanh tra Chính phủ, các giao dịch mua bán ngang lòng vòng đã làm tăng chi phí chiết khấu ở khâu trung gian khoảng 46.779 tỷ đồng. Quy mô này khiến câu chuyện không thể xem là cách sắp xếp thương mại vô hại: khi thêm tầng giao dịch mà không tạo giá trị tương ứng, chi phí bị đẩy lên trong cả chuỗi.
Điểm đáng lo là cơ chế cho phép thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối mua bán với nhau đã tạo điều kiện để giao dịch ngang trở nên phổ biến, nhất là giữa các thương nhân phân phối. Hoạt động mua bán tự thân không đồng nghĩa với sai phạm; vấn đề nằm ở việc giao dịch lòng vòng làm tăng chiết khấu trung gian, đồng thời có thể bị lợi dụng để mua bán hóa đơn, trốn thuế hoặc hợp thức hóa xăng dầu không rõ nguồn gốc. Với người mua nhiên liệu, con số chi phí tăng không tự động chứng minh toàn bộ khoản đó được chuyển nguyên vẹn vào giá bán lẻ. Nhưng kết quả thanh tra đặt ra câu hỏi rõ ràng: vì sao một hệ thống cho phép nhiều tầng giao dịch lại không bảo đảm rằng mỗi tầng đều cần thiết và minh bạch?
Sai phạm không dừng ở chiết khấu
Kết luận còn mô tả những sai phạm kinh doanh xăng dầu vượt xa vấn đề chi phí. Có 58 trong 260 doanh nghiệp bị xác định có dấu hiệu vi phạm điều kiện kinh doanh liên quan đến cửa hàng, hệ thống phân phối và kho. Đáng chú ý hơn, 182 doanh nghiệp, tương đương 70%, có dấu hiệu không duy trì mức dự trữ xăng dầu bắt buộc tối thiểu; mức xử phạt được nêu đối với thương nhân đầu mối là 120–140 triệu đồng, trong khi thương nhân phân phối chưa có chế tài. Ngoài ra, 188 doanh nghiệp có ít nhất một ngày trong tháng 3/2026 sở hữu lượng tồn kho vượt 150% mức bình quân ba tháng liền kề trước đó, được thanh tra xem là dấu hiệu găm hàng. Doanh nghiệp giải thích tồn kho cao có thể do lịch tàu, hợp đồng đã ký hoặc nhu cầu tiêu thụ; nhưng các lý do ấy càng cho thấy quy định và giám sát cần phân biệt rành mạch biến động nguồn cung với hành vi giữ hàng.
Các vấn đề về hóa đơn và thuế khiến rủi ro mang tính hệ thống hơn. Thanh tra ghi nhận 8.879 hóa đơn từ các công ty “ma”, thể hiện giao dịch mua xăng dầu trị giá khoảng 45.900 tỷ đồng. Riêng Công ty Thanh Bình bị nêu đã dùng gần 4.700 hóa đơn của 12 công ty không hoạt động tại địa chỉ đăng ký để thể hiện việc mua khoảng 2,6 tỷ lít xăng dầu. Kết luận cũng xác định 15 doanh nghiệp đầu mối cùng chi nhánh, công ty con chưa nộp ngân sách khoảng 6.500 tỷ đồng, trong đó có tiền thuế bảo vệ môi trường và tiền chậm nộp. Đây không còn là những sai sót giấy tờ có thể tách khỏi hoạt động thị trường: hóa đơn bất hợp pháp và nghĩa vụ thuế thiếu minh bạch làm suy yếu khả năng truy nguồn hàng, đồng thời đặt doanh nghiệp tuân thủ vào thế bất lợi.
Điều tra và sửa cơ chế phải đi cùng nhau
Thanh tra Chính phủ đã chuyển hồ sơ đến Bộ Công an để xem xét, điều tra nhiều vụ việc có dấu hiệu hình sự. Với một số chuỗi giao dịch, kết luận nêu dấu hiệu mua bán xăng dầu không có chứng từ chứng minh nguồn gốc, sử dụng hóa đơn không hợp pháp và vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng. Bước tiếp theo là cơ quan điều tra tiếp nhận hồ sơ, xem xét kiến nghị khởi tố đối với hành vi có dấu hiệu tội phạm và thông báo kết quả để cơ quan thanh tra theo dõi. Việc chuyển hồ sơ không đồng nghĩa các cá nhân, doanh nghiệp đã bị kết tội; trách nhiệm hình sự cần được xác định qua điều tra và tố tụng. Tuy vậy, quy mô giao dịch và dấu hiệu sử dụng doanh nghiệp “ma” cho thấy xử phạt hành chính đơn thuần khó đủ sức răn đe.
Người tiêu dùng cần một thị trường vừa có nguồn cung ổn định, vừa hạn chế chi phí phát sinh do những tầng giao dịch không cần thiết. Thanh tra kiến nghị xây dựng cơ chế giá vận hành theo thị trường dưới sự quản lý của Nhà nước, đồng thời nghiên cứu cho phép đại lý, cửa hàng mua từ nhiều thương nhân đầu mối để tăng cạnh tranh và có nguồn cung với giá phù hợp. Cơ quan này cũng đề xuất nghiên cứu chấm dứt quỹ bình ổn giá hiện hành, thay bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các công cụ điều tiết khác. Những thay đổi đó chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm công khai chiết khấu, kiểm soát hóa đơn và chế tài áp dụng nhất quán cho cả đầu mối lẫn phân phối. Kết luận thanh tra vì thế là lời cảnh báo: muốn giảm chi phí và khôi phục niềm tin, cần xử lý cả hành vi vi phạm lẫn kẽ hở đã nuôi dưỡng giao dịch lòng vòng.
