Ô nhiễm vượt ranh giới, trách nhiệm vẫn mắc kẹt
Ô nhiễm liên vùng là tình trạng nguồn thải phát sinh ở một địa phương nhưng chất ô nhiễm và hậu quả lan sang địa phương khác, đòi hỏi quản lý theo toàn lưu vực thay vì ranh giới hành chính. Khi mỗi nơi chỉ chịu trách nhiệm trong địa bàn mình, những dòng sông đi qua nhiều tỉnh dễ trở thành “cha chung không ai khóc”. Ô nhiễm sông Nhuệ, sông Đáy và hệ thống Bắc Hưng Hải kéo dài nhiều năm chính vì trách nhiệm chung thiếu người đứng mũi chịu sào.
Sáng 24/10, thảo luận về dự án sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường tại Tổ 2 thuộc Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh ô nhiễm không dừng ở địa giới hành chính và yêu cầu việc giảm thủ tục phải đi cùng kiểm soát trách nhiệm thực thi. Đây không chỉ là bài toán môi trường: người dân sống dọc sông phải gánh nước ô nhiễm, trong khi cơ quan có quyền xử lý và cơ quan gây ra vấn đề có thể thuộc những địa bàn khác nhau.
Không thể chỉ yêu cầu nơi chịu hậu quả tự xoay xở
Khoảng trống hiện nay không nằm riêng ở việc xác định nơi nào phát sinh nguồn thải. Chính quyền ở địa phương bị ảnh hưởng vẫn cần cảnh báo, bảo vệ người dân và phối hợp ứng phó, kể cả khi nguồn ô nhiễm bắt nguồn bên ngoài địa giới. Đại biểu Dương Đức Hải đề nghị luật làm rõ trách nhiệm kiểm soát nguồn ô nhiễm, ứng phó và bảo vệ người dân, thay vì gộp các nghĩa vụ khác nhau thành một trách nhiệm mơ hồ.
Với dự án tác động nhiều địa phương, cần căn cứ cả nơi thực hiện lẫn phạm vi, mức độ ảnh hưởng để phân định thẩm quyền; đồng thời chỉ rõ địa phương chủ trì, vai trò cơ quan trung ương và cách giải quyết bất đồng khi tham vấn. Ví dụ Bắc Hưng Hải cho thấy yêu cầu này không trừu tượng: Hà Nội, Bắc Ninh và Hưng Yên cùng liên quan đến đánh giá tác động của dự án khắc phục hệ thống sông, nhưng nội dung liên vùng chưa được thể hiện đầy đủ trong dự thảo.
Sửa luật phải gắn phân quyền với trách nhiệm đo được
Sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường là cơ hội để chuyển từ phối hợp tùy nghi sang trách nhiệm liên vùng có thể kiểm tra. Đại biểu đề nghị quy định rõ việc đánh giá tác động môi trường và tác động liên vùng đối với dự án liên tỉnh, đồng thời phân định thẩm quyền theo phạm vi ảnh hưởng. Nếu chỉ giao thêm quyền cho địa phương mà không xác định ai chủ trì, ai giám sát và ai phải giải trình, ô nhiễm vẫn sẽ bị đẩy qua lại.
Chủ tịch Quốc hội cũng yêu cầu làm rõ cơ sở mục tiêu cắt giảm 90% thủ tục, trong khi danh mục cụ thể còn phụ thuộc nghị định chưa ban hành. Giảm thủ tục không thể đồng nghĩa hạ thấp bảo vệ sức khỏe: ông bày tỏ lo ngại trước đề xuất loại khu dân cư tập trung và nguồn nước sinh hoạt khỏi nhóm yếu tố nhạy cảm về môi trường. Ông yêu cầu kiểm tra thực tế khu công nghiệp, cụm công nghiệp và làng nghề sau khi luật có hiệu lực. Đó là phép thử cần thiết để luật không dừng ở cam kết.
Điều phối theo lưu vực mới chặn được ô nhiễm lan rộng
Quản lý lưu vực sông cần một đầu mối điều phối có quyền tập hợp dữ liệu, yêu cầu các địa phương hành động và theo dõi kết quả chung. Đại biểu Dương Đức Hải đề nghị quy định cụ thể địa phương chủ trì, trách nhiệm cơ quan trung ương và cơ chế xử lý bất đồng; phân quyền, giảm tiền kiểm và ứng dụng dữ liệu phải đi kèm giám sát, phân định trách nhiệm rõ ràng. Nếu thiếu những mắt xích này, nơi ở thượng nguồn có thể chậm xử lý còn nơi ở hạ nguồn tiếp tục chịu hậu quả.
Cơ chế trên cũng cần gắn với kinh phí, lộ trình và công khai kết quả, ưu tiên điểm ô nhiễm nghiêm trọng, quan trắc, cảnh báo và truy tìm nguồn thải. Thực tế phân loại rác ở một số nơi tại Hà Nội cho thấy người dân có thể tách rác nhưng đơn vị thu gom lại đổ chung, khiến nỗ lực mất tác dụng. Bài học rộng hơn rất rõ: quy định tốt mà khâu thực thi đứt đoạn thì dòng ô nhiễm vẫn chảy qua mọi ranh giới. Luật cần buộc các địa phương cùng chịu trách nhiệm về chất lượng dòng sông, thay vì để trách nhiệm tan loãng giữa nhiều cấp.
