Pháp quy là điều kiện để đi từ chủ trương đến vận hành
Điện hạt nhân là nguồn điện tạo ra từ phản ứng hạt nhân có kiểm soát, đòi hỏi hệ thống pháp luật, cơ quan giám sát và năng lực kỹ thuật đủ sức bảo đảm an toàn qua mọi giai đoạn của dự án. Với điện hạt nhân Việt Nam, bài toán trước mắt vì thế không chỉ là chọn công nghệ hay tiến độ xây dựng: phải xác định rõ ai chịu trách nhiệm, tiêu chuẩn nào được áp dụng và bằng chứng nào chứng minh an toàn.
Kể từ quyết định tái khởi động chương trình năm 2024, Việt Nam triển khai đồng thời ba nhiệm vụ: hoàn thiện pháp luật và pháp quy hạt nhân, phát triển chuyên môn kỹ thuật cho cơ quan quản lý, đồng thời rà soát và khắc phục khoảng trống trong hạ tầng hạt nhân quốc gia. Đây là thứ tự hợp lý: nếu quy định không rõ hoặc giám sát thiếu năng lực, mục tiêu tiến độ có thể lấn át việc kiểm chứng an toàn.
Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15 có hiệu lực từ đầu năm 2026, tạo nền tảng pháp lý quan trọng. Nhưng luật khung chỉ phát huy tác dụng khi nghị định, thông tư, quy chuẩn kỹ thuật và phương pháp áp dụng tiêu chuẩn hướng dẫn cụ thể cách thực thi. Khoảng cách giữa một nguyên tắc trong luật và một quyết định cấp phép phải được lấp bằng quy trình minh bạch, có thể kiểm tra.
Cấp phép phải dựa trên hồ sơ có thể thẩm định
Cấp phép hạt nhân không nên trở thành thủ tục nộp hồ sơ rồi chờ phê duyệt. Hệ thống pháp quy cần giúp chủ đầu tư biết trước yêu cầu an toàn, loại hồ sơ và bằng chứng kỹ thuật phải cung cấp; đồng thời giúp cơ quan quản lý có căn cứ thẩm định và ra quyết định đúng lúc. Nếu tiêu chí thiếu cụ thể, trách nhiệm dễ bị đẩy qua lại và chất lượng đánh giá khó được công chúng kiểm chứng.
Việc xây dựng quy định dưới luật cần gắn với những công việc thực tế như phân tích an toàn tất định và xác suất, thẩm định thiết kế, kiểm tra, nghiệm thu và chuẩn bị đưa nhà máy vào vận hành. Những yêu cầu này không thể chỉ nằm trên giấy: cơ quan pháp quy cần chuyên gia, quy trình và công cụ kỹ thuật tương ứng từng giai đoạn cấp phép để đánh giá độc lập.
Thách thức hiện hữu là thiếu nhân lực chuyên sâu, công cụ tính toán và mô phỏng, năng lực phân tích an toàn cũng như phương pháp thẩm định, đánh giá. Vì vậy, đào tạo và đầu tư năng lực giám sát phải diễn ra song song với việc soạn quy định. Một quy chuẩn nghiêm mà không có người và công cụ để áp dụng sẽ không tạo thành hàng rào an toàn thực chất.
Năng lực giám sát phải theo kịp quy mô dự án
Tại Hội nghị Bộ trưởng Quốc tế về Điện hạt nhân năm 2026 ở Hàn Quốc, Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân Nguyễn Hoàng Linh chia sẻ về các bước Việt Nam đang triển khai trong xây dựng hệ thống quản lý và giám sát. Cùng với hoàn thiện hành lang pháp lý, Việt Nam đang nâng năng lực quản lý an toàn bức xạ và củng cố cơ sở hạ tầng kỹ thuật để kiểm soát rủi ro, an ninh hạt nhân và khả năng ứng phó sự cố.
Đây không phải phần việc phụ trợ cho dự án. Cơ quan quản lý cần đủ độc lập và năng lực để kiểm tra chủ đầu tư, đánh giá thiết kế và theo dõi việc tuân thủ trong xây dựng lẫn vận hành. Chương trình quốc gia đào tạo, phát triển nhân lực năng lượng hạt nhân đến năm 2035 là một bước cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ tùy vào việc đào tạo có gắn với nhiệm vụ cụ thể, công cụ chuyên môn và kinh nghiệm thực hành hay không.
Các bộ, ngành, chủ đầu tư và tổ chức kỹ thuật đang phối hợp xây dựng kế hoạch tổng thể tăng cường hạ tầng hạt nhân theo cách tiếp cận các giai đoạn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế. Cách làm theo giai đoạn có ý nghĩa nếu mỗi mốc đều đi kèm đánh giá năng lực và điều kiện sẵn sàng, thay vì coi việc ban hành văn bản là bằng chứng rằng hệ thống đã đủ sức giám sát.
Nhà máy Ninh Thuận cần gắn với chuẩn an toàn cụ thể
Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn 2050 được Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng phê duyệt theo Quyết định 438/QĐ-TTg ngày 16/3/2026. Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2035 hoàn thành xây dựng và đưa vào vận hành an toàn hai nhà máy Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2; đồng thời phấn đấu doanh nghiệp trong nước tham gia 30% tổng mức đầu tư các hạng mục xây dựng, lắp đặt của các hạng mục phụ trợ và triển khai ít nhất một dự án lò phản ứng mô-đun nhỏ.
Mốc 2035 chỉ có ý nghĩa khi được nối với các yêu cầu quản lý ở từng chặng: xây dựng văn hóa và hệ thống quản lý an toàn của chủ đầu tư, thẩm định thiết kế, kiểm tra nghiệm thu, rồi chuẩn bị vận hành. Các tiêu chuẩn cấp phép và năng lực giám sát phải được định hình theo chính lộ trình đó; nếu không, mục tiêu tiến độ sẽ thiếu nền tảng để bảo đảm an toàn hạt nhân.
Trong năm 2026, Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách công thương tổ chức hội thảo làm cơ sở khoa học cho đề án phát triển công nghiệp ứng dụng năng lượng nguyên tử, dự kiến trình cấp có thẩm quyền. Chiến lược còn hướng tới phục vụ an ninh năng lượng, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống; trong y học, đặt mục tiêu đến năm 2035 đạt 20 máy CT và 10 máy MRI trên một triệu dân. Lợi ích công cộng ấy càng củng cố lý do phải xây dựng quy định có thể thực thi, không chỉ tham vọng trên văn bản.
Kết luận: giám sát đáng tin cậy mới tạo nền móng
Việt Nam đã có bước khởi đầu pháp lý và đang củng cố cơ quan quản lý, nhân lực cùng hạ tầng kỹ thuật. Nhưng độ tin cậy của chương trình sẽ được quyết định bởi khả năng biến luật thành tiêu chí rõ ràng, hồ sơ có thể thẩm định và hoạt động giám sát độc lập xuyên suốt vòng đời nhà máy. Với nhà máy Ninh Thuận, an toàn không thể là lời cam kết đi kèm mục tiêu tiến độ; nó phải được chứng minh ở từng quyết định cấp phép, từng lần kiểm tra và từng điều kiện trước khi vận hành.
