Cơ hội lớn, nhưng chưa phải chuyện đã rồi
Hai dự án cao tốc Bảo Hà–Tân Phong và Mộc Châu–Sơn La–Điện Biên là các tuyến đường bốn làn được đề xuất nhằm nối các trung tâm miền núi phía Bắc với mạng lưới giao thông liên vùng và Hà Nội. Tổng vốn sơ bộ của hai dự án vượt 114.000 tỷ đồng, trải trên địa bàn Lào Cai, Lai Châu và Sơn La. Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh đã ký tờ trình báo cáo Quốc hội về chủ trương đầu tư, vì vậy đây là bước đề xuất quan trọng chứ chưa đồng nghĩa các dự án đã được phê duyệt để thi công. Giá trị của kế hoạch nằm ở khả năng mở thêm trục vận tải cho những địa bàn còn khó kết nối; phép thử nằm ở việc biến quy mô đầu tư lớn thành lợi ích thực tế, thay vì để thủ tục, vốn và mặt bằng kéo dài.
Kết nối vùng cần đi cùng lợi ích cho cư dân
Cao tốc Bảo Hà Tân Phong dự kiến dài khoảng 119 km, đi qua Lào Cai khoảng 49,5 km và Lai Châu khoảng 69,5 km; tuyến được thiết kế bốn làn, tốc độ 80–100 km/h, với vốn sơ bộ 50.990 tỷ đồng. Dự án hướng tới kết nối trung tâm hành chính Lai Châu và các xã phía nam Lào Cai với Hà Nội, qua đó góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển và hoàn thiện mạng lưới cao tốc miền núi. Trong khi đó, cao tốc Mộc Châu–Sơn La–Điện Biên qua Sơn La dài gần 180 km, quy mô bốn làn, tốc độ thiết kế 80 km/h và vốn dự kiến hơn 63.000 tỷ đồng. Đường nhanh hơn có thể giúp người dân và doanh nghiệp tiếp cận thị trường, dịch vụ thuận lợi hơn; tuy nhiên, hiệu quả kết nối giao thông vùng còn phụ thuộc vào đường gom, nút giao và cách tổ chức kết nối với các khu dân cư.
Tiến độ tham vọng đi kèm bài toán nguồn vốn
Theo kế hoạch trình Quốc hội, cả hai dự án dự kiến giải phóng mặt bằng và khởi công trong năm 2027, cơ bản hoàn thành năm 2030 và đưa vào khai thác năm 2031. Riêng Bảo Hà–Tân Phong, nguồn vốn dự kiến gồm gần 49.000 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương và hơn 2.000 tỷ đồng từ ngân sách Lai Châu; dự án Mộc Châu–Sơn La–Điện Biên dự kiến sử dụng ngân sách Trung ương. Cơ cấu này khiến khả năng bố trí vốn đúng tiến độ trở thành điều kiện then chốt, nhất là khi dự án đầu tiên cần phối hợp giữa hai tỉnh. Chính phủ đề xuất sáu nhóm cơ chế đặc thù, gồm các nội dung về thẩm quyền đầu tư, bồi thường, chỉ định thầu, điều chỉnh quy hoạch, bãi đổ chất thải xây dựng và bổ sung vốn Trung ương khi cần. Cơ chế linh hoạt có thể tháo gỡ ách tắc, nhưng không thay thế yêu cầu kiểm soát chi phí và trách nhiệm giải trình.
Mặt bằng là phép thử đầu tiên
Ở Bảo Hà–Tân Phong, Lai Châu đang hoàn thiện thủ tục chuẩn bị đầu tư, rà soát đất đai, tài sản bị ảnh hưởng và chuẩn bị phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, giải phóng mặt bằng. Toàn tuyến dự kiến ảnh hưởng khoảng 1.320 hộ, trong đó khoảng 660 hộ cần bố trí tái định cư. Đây không phải phần việc phụ: hồ sơ ranh giới và địa chính chưa đồng bộ có thể làm chậm tiến độ, còn phương án tái định cư thiếu thỏa đáng sẽ khiến cái giá của kết nối mới dồn lên cộng đồng địa phương. Tỉnh đã cắm cọc giải phóng mặt bằng và bàn giao cho chính quyền từ ngày 30/7/2026; các địa phương còn được giao chuẩn bị địa điểm và khu tái định cư. Đầu tư hạ tầng miền núi chỉ đáng giá khi tiến độ đi cùng quyền lợi người dân. Hai tuyến có thể tạo động lực phát triển, nhưng thành công sẽ được đo bằng khả năng hoàn thành đúng hạn, đúng vốn và kết nối hữu ích trong đời sống.
