Di sản bắt đầu từ âm thanh thân thuộc
Dân ca Huế là những làn điệu truyền thống gắn với đời sống và ký ức của người dân xứ Huế, được trao truyền qua tiếng hát, lời ru và sự thực hành của nhiều thế hệ. Với nghệ sĩ Mai Chung, lời ru của mẹ không chỉ là âm thanh tuổi thơ mà còn là một phần tâm hồn và tình yêu quê hương. Sinh ra, lớn lên ở cố đô, chị yêu những câu hát dân gian mẹ ru con từ thuở nhỏ; dân ca Huế với nét sâu lắng, dịu dàng mà da diết đã nuôi dưỡng tâm hồn chị. Vì thế, lời ru Huế không nên bị xem như một hoài niệm riêng tư, bởi trong đó có cả gốc rễ văn hóa chung. Chương trình “Thanh âm Việt Nam: Giai điệu cuộc sống 2026” khuyến khích mọi người ghi lại và chia sẻ âm thanh gắn với ký ức, quê hương, bản sắc cộng đồng. Đây là lời nhắc hữu ích: muốn di sản sống tiếp, trước hết phải nhận ra giá trị của nó trong đời sống thường ngày.
Đưa tiếng hát xưa đến gần người nghe hôm nay
Mai Chung không dừng ở việc gìn giữ dân ca trong ký ức. Hiện làm nhạc công và ca sĩ tại Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Huế, chị gắn bó với đàn nguyệt, dân ca Huế và âm nhạc truyền thống. Trong khoảng 6–7 năm, chị đầu tư sản xuất khoảng 170 video âm nhạc thuộc nhiều thể loại, trong đó có khoảng 50 video về dân ca Huế. Quy mô ấy cho thấy bảo tồn không nhất thiết chỉ diễn ra trong không gian trình diễn cổ truyền: video và cách tiếp cận gần với công chúng có thể mở thêm cánh cửa cho người nghe mới. Mai Chung cũng đưa chất liệu dân gian vào một số sản phẩm đương đại, đôi khi kết hợp âm thanh điện tử. Nhưng làm mới chỉ có ý nghĩa khi người nghệ sĩ hiểu điều gì tạo nên bản sắc của làn điệu. Mục tiêu không phải thay tiếng hát xưa bằng thứ hợp thời, mà giúp nó được nghe trong nhịp sống hiện tại.
Một bản ghi giữ lại giọng hát đã mất
Câu chuyện nghệ nhân Trương Xăng cho thấy vì sao ghi âm dân ca không thể chờ đến khi có điều kiện hoàn hảo. Hơn một tháng sau khi ông Dương Văn Liên mang máy ghi âm đến làng Quảng Cư để thu giọng hò của cụ Trương Xăng, người nghệ nhân có giọng hò đẹp ấy qua đời. Bản ghi từ đó trở thành tư liệu quý: tiếng hát còn lại, dù người cất lên câu hò đã không còn. Với loại hình truyền khẩu, sự mất mát ấy không phải chuyện cá biệt. Ông Liên từng tìm đến những người cao tuổi nhất ở các làng để ghi lời, học cách hát, rồi cùng nghệ nhân khôi phục và truyền dạy cho thế hệ trẻ. Ông còn hệ thống hóa tư liệu, làm băng đĩa và lập trang web giới thiệu hò khoan Lệ Thủy. Những việc ấy cần sự bền bỉ, nhưng bài học từ giọng hò Trương Xăng rõ ràng hơn mọi lời kêu gọi: chậm một tháng cũng có thể là quá muộn.
Ký ức cần được nối với người thực hành
Lời ru mẹ Mai Chung và bản ghi giọng hò Trương Xăng đại diện cho hai cách lưu giữ khác nhau: một bên là ký ức sống trong con người, một bên là tư liệu giúp âm thanh vượt qua sự hữu hạn của người hát. Cả hai đều cần thiết, nhưng không cách nào thay thế việc truyền dạy và thực hành. Hò khoan Lệ Thủy được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017; việc nghệ nhân giao lưu, biểu diễn giúp điệu hò gặp gỡ công chúng ngoài không gian quen thuộc. Một số câu hò tiếp tục được truyền dạy trong trường học và câu lạc bộ, tạo cơ hội để lớp trẻ không chỉ nghe mà còn học cách cất tiếng. Ông Dương Văn Liên mong muốn có những không gian dành cho hò khoan, nơi nghiên cứu, lưu giữ, thực hành và biểu diễn cùng tồn tại. Đó là hướng đi đáng ủng hộ: băng ghi âm giữ lại giọng hát, còn cộng đồng mới giữ cho di sản có đời sống.
