Miễn giấy chứng nhận không có nghĩa là miễn trách nhiệm
An toàn thực phẩm với hàng rong là tập hợp yêu cầu về nước sạch, nguyên liệu, vệ sinh chế biến và truy xuất nguồn gốc áp dụng cho người bán thức ăn lưu động, kể cả khi họ không phải xin giấy chứng nhận đủ điều kiện. Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi đề xuất miễn giấy chứng nhận này cho người bán hàng rong, xe đẩy và cơ sở kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ. Cục An toàn thực phẩm công bố định hướng giảm thủ tục vào ngày 11/11, nhưng vẫn duy trì các yêu cầu vệ sinh để bảo vệ người tiêu dùng. Đây là điều chỉnh đáng cân nhắc: một bộ thủ tục thiết kế cho cơ sở quy mô lớn khó phù hợp với người bán thường xuyên di chuyển, có nơi chế biến đơn giản và nguồn nước hạn chế. Nhưng nếu bỏ tiền kiểm mà không tổ chức giám sát thực chất, phần gánh nặng sẽ chuyển từ giấy tờ sang rủi ro của thực khách.
Đề xuất còn miễn đăng ký bản công bố sản phẩm và công bố tiêu chuẩn sản phẩm đối với thực phẩm chế biến tại cơ sở nhỏ lẻ và điểm bán thức ăn đường phố. Cách phân biệt cần được giữ rõ: miễn một số thủ tục không phải là miễn trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm. Người bán vẫn phải dùng nước đạt tiêu chuẩn nước sạch sinh hoạt, bố trí điểm bán để hạn chế ô nhiễm, chọn nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng và giữ vệ sinh khi chế biến, phục vụ. Nếu những yêu cầu cốt lõi ấy không được kiểm tra, thay đổi trên giấy tờ sẽ không cải thiện điều người tiêu dùng cần nhất: món ăn an toàn.

Muốn hậu kiểm hiệu quả, trước hết phải biết ai bán ở đâu
Đề xuất chuyển trọng tâm sang hậu kiểm thực phẩm chỉ có thể thành công khi cơ quan chức năng nhận diện được người bán và nơi họ hoạt động. Người kinh doanh nhỏ lẻ dự kiến phải thông báo thông tin cá nhân, địa điểm kinh doanh và cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm; UBND cấp xã có thể dùng dữ liệu đó để kiểm tra, giám sát sau khi điểm bán đi vào hoạt động. Đây là nền tảng hợp lý, nhưng dự thảo cần làm rõ cách cập nhật khi người bán đổi tuyến, đổi vị trí hoặc hoạt động không cố định. Nếu thông tin đăng ký nhanh chóng lỗi thời, chính quyền sẽ khó tìm đúng người để hướng dẫn, kiểm tra hay xử lý khi có sự cố.
Cách hậu kiểm cũng không nên dàn đều như một cuộc kiểm tra giấy tờ. Đặc thù kinh doanh nhỏ lẻ, phân tán và thay đổi địa điểm đòi hỏi tập trung vào điều kiện chế biến, bảo quản và nguồn gốc nguyên liệu, ưu tiên các điểm có nguy cơ cao. Chính quyền cơ sở cần có quy trình rõ để hướng dẫn, giám sát, phát hiện và xử lý vi phạm; dự thảo cũng nên xác định trách nhiệm phối hợp và cách theo dõi việc khắc phục. Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh tại phiên thảo luận Quốc hội chiều 11/11 rằng miễn thủ tục phải đi cùng trách nhiệm giám sát của chính quyền địa phương. Nếu thiếu đầu mối và cách làm nhất quán, hậu kiểm dễ chỉ tồn tại trên danh nghĩa.

Sổ ghi chép đơn giản có thể giúp truy xuất nguyên liệu
Với người bán xôi, bánh mì hay món ăn trên xe đẩy, yêu cầu lưu nguồn gốc nguyên liệu không nhất thiết phải biến thành một hệ thống hồ sơ phức tạp. Dự thảo cho phép dùng hóa đơn, chứng từ, sổ ghi chép hoặc hình thức phù hợp khác; thông tin như nơi mua, thời điểm mua, loại thực phẩm và người cung cấp có thể giúp truy xuất khi xảy ra sự cố. Cách làm này có tính thực tế, nhưng quy định cần chỉ rõ mức thông tin tối thiểu để người bán biết phải ghi gì, còn cơ quan kiểm tra có căn cứ đối chiếu. Hóa đơn không phải lúc nào cũng có trong giao dịch nhỏ tại chợ, nên sổ ghi chép cần được thừa nhận như phương án hữu dụng thay vì bị xem là giấy tờ hình thức.
Trách nhiệm truy xuất cũng không nên dừng ở người bán cuối cùng. Khi nguyên liệu có vấn đề, cần lần được nhà cung cấp và xem xét trách nhiệm liên quan, nếu không người bán nhỏ lẻ sẽ thành mắt xích duy nhất bị xử lý trong khi nguồn rủi ro vẫn còn. Quy định vì thế cần gắn nghĩa vụ lưu thông tin với khả năng kiểm tra cả chuỗi cung ứng, đồng thời hướng dẫn người bán không chọn thực phẩm không rõ nguồn gốc chỉ vì thuận tiện. Giảm thủ tục chỉ đáng ủng hộ khi người bán có cách tuân thủ khả thi và cơ quan quản lý có dữ liệu để hành động.

Điều kiện để giảm giấy tờ mà không giảm an toàn
Dự thảo đi đúng hướng khi tránh áp cùng một bộ điều kiện cho hàng rong và cơ sở quy mô lớn, nhưng phần hậu kiểm phải được thiết kế cụ thể trước khi kỳ vọng miễn giấy chứng nhận đem lại hiệu quả. Cần làm rõ cách thông báo và cập nhật điểm bán, nội dung cam kết, tiêu chí ưu tiên kiểm tra, cách lưu và đối chiếu nguồn gốc nguyên liệu, cũng như trách nhiệm khi phát hiện vi phạm. Người bán cần được hướng dẫn về nước sạch, vệ sinh dụng cụ, bảo quản và chế biến; chính quyền cấp xã cần đủ thông tin để kiểm tra sau khi cơ sở hoạt động và xử lý kịp thời.
Thước đo của chính sách không phải là số thủ tục được cắt bỏ, mà là khả năng ngăn thực phẩm nguy cơ cao đến tay người mua và truy ra nguồn khi có sự cố. Miễn giấy chứng nhận cho bán hàng rong có thể giảm gánh nặng không phù hợp, miễn là hậu kiểm thực phẩm có trọng tâm, dữ liệu điểm bán được cập nhật và trách nhiệm của người bán lẫn nhà cung cấp được thực thi. Nếu thiếu những điều kiện ấy, cải cách chỉ làm nhẹ hồ sơ chứ chưa làm bữa ăn đường phố an toàn hơn.






