Khoảng cách số cũng là khoảng cách cơ hội
Khoảng cách số là sự chênh lệch không chỉ về thiết bị và kết nối Internet mà còn về kỹ năng, cơ hội thực hành và sự hỗ trợ cần thiết để mỗi người tham gia bình đẳng vào đời sống công nghệ. Với trẻ em gái, thu hẹp khoảng cách ấy là một phần thiết yếu của bình đẳng giới.
Công nghệ ngày càng định hình cách học tập, làm việc và phát triển. Điện thoại hay công cụ trí tuệ nhân tạo có thể mở lối đến tri thức, nhưng có thiết bị không đồng nghĩa với biết cách sử dụng an toàn, chủ động và hữu ích. UNICEF ghi nhận chỉ khoảng 36% thanh thiếu niên Việt Nam từ 15 đến 24 tuổi có kỹ năng số cơ bản; ở nhóm thanh thiếu niên dân tộc thiểu số tại vùng sâu, vùng núi, tỷ lệ này là 8%. Những con số ấy nhắc rằng cơ hội công nghệ không tự đến cùng với kết nối: cần có kỹ năng và điều kiện để biến quyền tiếp cận thành năng lực thực sự.
Khi trẻ em gái gặp thêm trở ngại trong việc tiếp tục học tập, cơ hội khám phá khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học cũng dễ bị thu hẹp. Để các em không bị gạt khỏi những lựa chọn nghề nghiệp đang hình thành, hỗ trợ phải bắt đầu trước khi các em quyết định rằng công nghệ không dành cho mình.

Rào cản nằm cả trong định kiến lẫn môi trường số
Thiếu thiết bị, kết nối chập chờn và ít cơ hội thực hành là những trở ngại dễ nhận thấy. Nhưng định kiến giới có thể giới hạn trẻ em gái từ sớm hơn: nếu lập trình hay kỹ thuật bị xem là lĩnh vực dành cho nam giới, các em có thể không được khuyến khích thử sức, dù chưa từng có cơ hội khám phá năng lực của mình.
Hình mẫu nữ giới làm việc trong lĩnh vực công nghệ có thể giúp các em hình dung một con đường khác, nhưng hình mẫu không thay thế được giáo viên, người hướng dẫn và môi trường học tập phù hợp. Các em cần được thực hành, được phép mắc lỗi và tiếp tục học, thay vì chỉ nghe những lời động viên chung chung.
Cơ hội tham gia cũng phụ thuộc vào cảm giác an toàn. Bắt nạt trực tuyến, lừa đảo, việc lộ thông tin cá nhân và hình ảnh giả mạo bằng AI có thể khiến trẻ em gái ngần ngại sử dụng không gian số. Vì vậy, dạy kỹ năng công nghệ phải đi cùng kiến thức nhận diện rủi ro, bảo vệ dữ liệu và tìm kiếm trợ giúp. Mở cửa công nghệ mà bỏ mặc an toàn sẽ khiến quyền tham gia chỉ tồn tại trên danh nghĩa.
Gia đình có thể bắt đầu bằng cách trao quyền lựa chọn
Gia đình không cần chờ một chương trình lớn mới tạo khác biệt. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng cách chia sẻ thiết bị và thời gian học công nghệ công bằng giữa con gái, con trai; khuyến khích con gái thử các hoạt động khoa học, lập trình và sáng tạo số; đồng thời lắng nghe khi các em gặp khó khăn. Điều quan trọng là đừng để giới tính quyết định ai được cầm máy, ai được thử và ai được kỳ vọng tiến xa.
Cùng con sử dụng Internet cũng là dịp để trò chuyện về quyền riêng tư, lừa đảo và cách ứng phó khi bị quấy rối. Cách tiếp cận hữu ích không phải là cấm đoán mọi rủi ro, mà là trang bị hiểu biết để trẻ em gái biết tự bảo vệ và dám lên tiếng khi cần.
Bình đẳng giới bắt đầu từ việc đón nhận và hỗ trợ trẻ em không phân biệt trai hay gái. Quan niệm ấy cần tiếp tục trong những lựa chọn hằng ngày: ai được học thêm, ai được tiếp cận thiết bị và ai được khuyến khích theo đuổi sở thích. Khi gia đình coi năng lực là điều có thể phát triển, thay vì giới tính là giới hạn, các em có thêm tự tin để tìm đường vào công nghệ.
Cộng đồng cần biến lời khuyến khích thành cơ hội thật
Trường học, tổ chức cộng đồng và doanh nghiệp cần bổ sung cho nỗ lực của gia đình bằng những cơ hội tiếp cận có tính liên tục: thiết bị và kết nối phù hợp, lớp học kỹ năng số, hoạt động thực hành, người hướng dẫn và kiến thức an toàn mạng. Một buổi truyền thông có thể khơi gợi sự quan tâm, nhưng khó thay thế sự hỗ trợ bền bỉ để trẻ em gái theo đuổi lựa chọn của mình.
Các hoạt động cũng cần tính đến hoàn cảnh khác nhau của học sinh vùng sâu, vùng xa, trẻ em dân tộc thiểu số và các em có điều kiện kinh tế khó khăn. Nếu chương trình chỉ dành cho người đã có thiết bị, kết nối ổn định và thời gian rảnh, nó có nguy cơ tiếp cận những người vốn đã có lợi thế, còn nhóm cần hỗ trợ nhất lại đứng ngoài.
Thu hẹp khoảng cách số vì thế cần kết hợp phổ cập công nghệ với thay đổi nhận thức và mở rộng cơ hội. Gia đình trao quyền lựa chọn; nhà trường tạo điều kiện học và thực hành; cộng đồng bảo đảm hỗ trợ cùng sự an toàn. Khi cả ba cùng hành động, trẻ em gái không chỉ biết dùng công nghệ mà còn có quyền tham gia, sáng tạo và định hình tương lai của mình.







