Giữ nghề phải bắt đầu từ nơi người thợ làm việc
Không gian làm nghề là tổng thể nơi chốn sản xuất, sinh hoạt và kết nối cộng đồng giúp người thợ duy trì kỹ năng, truyền nghề và gắn sinh kế với bản sắc địa phương. Với làng nghề Bát Tràng, đây không phải phần phụ của quy hoạch đô thị, mà là điều kiện để nghề gốm còn hiện diện trong đời sống thường ngày. Đô thị hóa và chuyển đổi mô hình kinh tế gây sức ép lên mặt bằng sản xuất, nguồn nhân lực và thị trường tiêu thụ; những thay đổi ấy cũng có thể làm xáo trộn nếp sinh hoạt, quan hệ cộng đồng vốn nâng đỡ việc học nghề và truyền nghề. Vì vậy, bảo tồn không thể chỉ là giữ lại vài công trình hay trưng bày sản phẩm. Nếu người thợ không còn điều kiện làm việc và sống bằng nghề, di sản sẽ mất nền tảng dù tên làng vẫn được quảng bá. Bát Tràng có gần 400 cơ sở sản xuất, kinh doanh và gần 2.000 lao động thường xuyên tại chỗ, đồng thời thu hút thêm hàng nghìn lao động ngoài địa phương. Quy mô ấy cho thấy đây vẫn là một hệ sinh kế sống, cần được tính đến trong quy hoạch.
Công nghệ nung và tái chế là hướng đổi mới thiết thực
Ngày 5/10/2026, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội thông báo tuyển chọn tổ chức, cá nhân thực hiện hai nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp thành phố, tập trung vào nung gốm tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và tái chế phế phẩm theo hướng kinh tế tuần hoàn. Đây là phản ứng đúng lúc trước yêu cầu cải tiến công nghệ sản xuất, nhưng giá trị của nghiên cứu sẽ chỉ được chứng minh khi cơ sở nghề có thể áp dụng vào hoạt động hằng ngày. Nhiệm vụ thứ nhất nghiên cứu, thiết kế lò nung lai điện–gas, kết hợp trí tuệ nhân tạo để tối ưu chế độ nung, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải. Nhiệm vụ thứ hai tìm cách tái chế phế phẩm gốm sứ thành vật liệu lát và cấu kiện cảnh quan đô thị. Hướng thứ nhất nhắm tới quy trình nung; hướng thứ hai xem phần bỏ đi như nguồn vật liệu có thể sử dụng lại. Hạn nhận hồ sơ là 17 giờ ngày 4/11/2026. Nếu được ứng dụng hiệu quả, hai nghiên cứu có thể tạo thêm cơ sở khoa học và công nghệ để cải tiến sản xuất tại Bát Tràng—một lợi ích thiết thực cho người làm nghề, không chỉ cho hồ sơ nghiên cứu.
Quy hoạch phải bảo vệ cả sinh kế lẫn đường truyền nghề
Đổi mới thiết bị không thể thay thế điều kiện để nghề thủ công tiếp nối. Bảo tồn nghề gốm cần một cách tiếp cận đồng thời: dành chỗ cho sản xuất, giữ mối liên hệ giữa nơi làm việc và cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để người trẻ học kỹ thuật và tham gia vào sinh kế của làng. Nếu quy hoạch chỉ ưu tiên hạ tầng và không gian sống mà bỏ qua hoạt động sản xuất, nghề sẽ bị đẩy ra bên lề ngay tại quê hương của nó. Các nghệ nhân Bát Tràng đã kế thừa kỹ thuật truyền thống và tìm cách biểu đạt mới cho gốm Việt. Đó là lời nhắc rằng giữ nghề không đồng nghĩa với đóng khung sản phẩm trong mẫu mã cũ: người thợ có thể đổi mới tạo hình, công năng và thị trường mà vẫn dựa trên hiểu biết về kỹ thuật, chất liệu và giá trị cốt lõi. Thành phố cũng dự kiến tổ chức Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất từ ngày 13 đến 16/11 tại Hoàng thành Thăng Long. Sự kiện có thể giúp mở rộng sự chú ý, nhưng thước đo bền vững vẫn là người thợ có đất làm nghề và người trẻ có cơ hội tiếp nối.
Hiện đại hóa mà không làm nghề rời khỏi làng
Hai nhiệm vụ khoa học đặt ra một hướng đi đáng ủng hộ: áp dụng công nghệ để giảm tác động môi trường và tận dụng tốt hơn tài nguyên, thay vì xem sản xuất thủ công là thứ phải bị loại bỏ khi đô thị phát triển. Nhưng công nghệ chỉ là một phần của lời giải. Lò nung mới hay vật liệu tái chế sẽ khó tạo ra chuyển biến lâu dài nếu cơ sở sản xuất thiếu không gian, cộng đồng mất kết nối hoặc việc truyền nghề không còn người tiếp nhận. Bát Tràng cần gắn kết nghiên cứu với nhu cầu thực tế của các cơ sở, đồng thời đưa không gian làm nghề vào các quyết định quy hoạch và chính sách sinh kế. Cách làm ấy vừa giúp nghề thích ứng với yêu cầu sản xuất hiện đại, vừa tránh biến làng nghề thành phông nền chỉ phục vụ tham quan. Đô thị hóa không nhất thiết khiến làng nghề mai một, nhưng bảo tồn phải hiện diện trong những lựa chọn cụ thể về nơi sản xuất, điều kiện sống và cơ hội học nghề. Kết luận là rõ ràng: muốn giữ gốm Bát Tràng, cần hiện đại hóa cách làm mà không tách nghề khỏi người thợ và cộng đồng đã tạo nên nó.
