Khoa học phụng sự bắt đầu từ nhu cầu của đất nước
Khoa học phụng sự là việc vận dụng tri thức và phương pháp nghiên cứu để giải quyết những nhu cầu thiết thân của xã hội, đồng thời đặt an toàn, phẩm giá và lợi ích con người làm thước đo giá trị của thành tựu. Cách nhìn ấy giúp nối hai lĩnh vực tưởng xa nhau: vật lý hạt nhân và giám định ADN. Tại triển lãm kỷ niệm 70 năm thành lập Đại học Bách khoa Hà Nội, công trình nghiên cứu giải pháp rà phá thủy lôi và bom từ trường của Giáo sư Nguyễn Nguyên Phong được trưng bày; ông có hơn ba thập kỷ cống hiến và góp phần đặt nền móng cho ngành vật lý hạt nhân. Những thông tin hiện có không cho biết chi tiết về cách công trình được ứng dụng hay vai trò cụ thể của ông trong đào tạo, vì vậy không nên suy diễn thêm. Nhưng chính hướng nghiên cứu được ghi nhận đã cho thấy một nguyên tắc đáng quý: chuyên môn khoa học có ý nghĩa lớn khi góp sức xử lý rủi ro thực tế, chứ không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm.
ADN cũ kỹ, câu trả lời vẫn có thể đến
Với các gia đình chờ tin người thân mất tích trong chiến tranh, giám định ADN không phải một phép thử trừu tượng mà là cơ hội xác lập danh tính. Công việc bắt đầu từ hiện trường: giám định viên cùng đồng nghiệp chọn mẫu xương, răng tại nghĩa trang, rồi tách chiết ADN, giải trình tự, phân tích dữ liệu và đối sánh với thân nhân. Thách thức là hài cốt có thể nằm dưới đất 40–70 năm, trong khí hậu nóng ẩm khiến ADN phân hủy. Công nghệ thường quy chỉ cho khoảng 22% mẫu dữ liệu đủ điều kiện đối sánh; từ năm 2021, các nhà khoa học chuẩn bị và thử nghiệm giải trình tự thế hệ mới kết hợp phân tích biến thể đơn nucleotide, gọi là NGS-SNP. Phương pháp này khai thác thông tin từ những đoạn ADN ngắn còn sót lại, mở thêm khả năng cho mẫu khó. Dù vậy, thu được dữ liệu không đồng nghĩa đã xác định được danh tính; kết luận vẫn phải dựa trên chứng cứ và đối chiếu đáng tin cậy.
Quy mô nhiệm vụ khiến việc cải thiện năng lực xét nghiệm trở nên cấp thiết. Chiến dịch 500 ngày đêm, từ 15/3/2026 đến 27/7/2027, đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt, lấy mẫu tại khoảng 230.000 ngôi mộ chưa rõ thông tin và giám định ADN khoảng 18.000 mẫu. Trong thử nghiệm tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, 54 trong 58 mẫu đủ điều kiện đã thu được dữ liệu SNP đạt yêu cầu, tương đương khoảng 90%; đây là tỷ lệ thu nhận dữ liệu, không phải tỷ lệ xác định danh tính. Công nghệ mới đem lại hy vọng, nhưng không thể biến hy vọng thành lời hứa chắc chắn. Viện Sinh học đang đào tạo, chuyển giao kỹ thuật cho các đơn vị giám định thuộc quân đội, công an và y tế; kết quả bước đầu vẫn cần được kiểm nghiệm trên tập mẫu lớn trước khi triển khai rộng.
Trả lại tên người đã khuất là một kết quả khoa học
Điểm chung giữa công trình rà phá thủy lôi, bom từ trường và các xét nghiệm ADN không nằm ở thiết bị hay phương pháp, mà ở trách nhiệm với những người chịu ảnh hưởng trực tiếp. Một công trình hướng đến an toàn; công trình kia có thể giúp gia đình nhận được câu trả lời sau nhiều năm chờ đợi. Đó là lý do kết quả giám định không chỉ là dữ liệu khoa học: nó góp phần ghi nhận đúng danh tính người đã hy sinh vì độc lập, tự do của đất nước. Tuy nhiên, áp lực tiến độ không thể là lý do để bỏ qua quy trình. Tạp nhiễm, dữ liệu thiếu và quan hệ huyết thống phức tạp đều đòi hỏi giám định viên thận trọng; công nghệ hỗ trợ phân tích chứ không thay thế phán đoán chuyên môn. Muốn khoa học thực sự phụng sự, cần vừa đầu tư năng lực nghiên cứu, vừa bảo vệ độ tin cậy của từng kết luận và sự tin tưởng của từng gia đình.
Từ vật lý hạt nhân đến giám định ADN, những đóng góp cụ thể nhắc rằng khoa học không tách rời đời sống quốc gia. Một bên góp sức đối diện hiểm họa còn sót lại; bên kia tìm cách khôi phục danh tính từ những dấu vết sinh học mong manh. Thành tựu không nên chỉ được đánh giá bằng số công trình hay tỷ lệ thu nhận dữ liệu, mà còn bằng việc chúng làm cho cộng đồng an toàn hơn và giúp thân nhân có cơ sở để khép lại một cuộc tìm kiếm. Kết luận ấy cũng đặt ra yêu cầu lâu dài: tiếp tục nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao kỹ thuật, nhưng không đánh đổi sự nghiêm ngặt lấy tốc độ. Khi chuyên môn đi cùng trách nhiệm xã hội, khoa học mới trở thành một phần thiết thực của sứ mệnh với đất nước.
