Từ ốc tự nhiên đến đàn giống thích nghi địa phương
Nuôi ốc bươu đen bằng thảo dược là mô hình kết hợp gây giống từ nguồn ốc bản địa, chăm sóc bằng cây lá tự trồng và bán cả ốc thương phẩm lẫn con giống để tạo nhiều dòng thu nhập. Cách làm này được ông Thái Thanh Trí phát triển tại xã Phù Mỹ Nam, Gia Lai, trên diện tích khoảng 2 ha. Năm 2019, ông nghỉ công việc lái xe, trở về quê để làm vườn và chăm sóc cha mẹ; ban đầu, ông bắt ốc bươu đen tự nhiên ở sông, suối, ao hồ quanh vùng về nuôi, nhân giống. Khi nhận thấy ốc bản địa sinh trưởng chậm, ông thử lai với ốc Thái Lan, rồi chọn đàn phù hợp hơn với điều kiện khí hậu địa phương. Đây là điểm đáng chú ý của mô hình: thay vì chỉ mua giống rồi mở rộng đàn, ông Trí tìm cách chủ động nguồn giống và điều chỉnh đàn nuôi theo điều kiện tại chỗ.
Bài học đắt giá về thức ăn và cách kiểm soát đầu vào
Thức ăn thảo dược không phải bí quyết thần kỳ; giá trị lớn hơn nằm ở việc người nuôi biết rõ đàn ốc đang ăn gì. Sau khi thử dùng vỏ dưa hấu làm thức ăn, năm 2022 ông Trí mất 4 tấn ốc trong vài ngày, thiệt hại gần 500 triệu đồng; ông cho rằng nguyên nhân liên quan đến dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Sau sự cố, ông dành hai sào vườn trồng đinh lăng, ngải cứu, đu đủ và lạc tiên, dùng luân phiên cùng lá mì địa phương. Ông cũng sử dụng hoa đu đủ đực làm thức ăn cho ốc. Việc tự trồng giúp chủ động nguồn cung và giảm phụ thuộc vào phụ phẩm không rõ xuất xứ. Theo kinh nghiệm của ông, đàn ốc ít gặp vấn đề đường ruột hơn, thịt thơm và giòn hơn; đây là quan sát từ thực tế trang trại, không nên hiểu như bảo đảm cho mọi mô hình.
Bán hai sản phẩm giúp phân tán rủi ro
Mô hình nuôi ốc có sức sống kinh tế không chỉ nhờ bán ốc thịt mà còn nhờ nguồn thu từ ốc bươu giống. Trang trại cung ứng mỗi năm khoảng 5–6 tấn ốc thương phẩm, với giá được nêu là 120.000–150.000 đồng mỗi kg tùy kích cỡ; đồng thời bán khoảng 300.000 con giống, giá 1.000 đồng một con. Hai đầu ra này giúp cơ sở phục vụ cả người mua thực phẩm lẫn nông hộ muốn gây đàn. Theo một nguồn, doanh thu từ ốc thương phẩm đạt 600–700 triệu đồng, còn con giống đem lại thêm khoảng 300 triệu đồng; tổng doanh thu gần 1 tỷ đồng, trong khi lợi nhuận được nêu ở mức 500–600 triệu đồng mỗi năm. Một nguồn khác cũng ghi nhận mức lợi nhuận 500–600 triệu đồng mỗi năm. Vì doanh thu và lợi nhuận là hai chỉ số khác nhau, các con số không nên bị gộp thành một mức thu nhập duy nhất.
Cơ hội nhân rộng đi cùng yêu cầu quản lý chặt
Khả năng lan tỏa của mô hình nằm ở việc ông Trí không chỉ bán sản phẩm mà còn cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật cho khoảng 15–20 hộ dân địa phương, đồng thời liên kết mở rộng vùng trồng cây làm thức ăn. Nhờ vậy, nông hộ có thêm cơ hội tiếp cận cách nuôi và từng bước ổn định đầu ra. Tuy nhiên, mô hình không đồng nghĩa với việc cứ thay thức ăn là có lãi: ao cần được kiểm soát môi trường, nguồn thức ăn phải an toàn, còn đàn bố mẹ cần được bổ sung định kỳ để hạn chế giao phối cận huyết. Ông Trí cho biết cứ 2–3 năm lại mua thêm ốc bố mẹ từ nơi khác. Thời gian tới, ông dự định mở rộng theo hướng nông nghiệp sinh thái, chú trọng thức ăn thảo dược, chất lượng sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu địa phương.
Bài học cốt lõi không nằm ở một loại lá riêng lẻ mà ở cách nối các mắt xích: giống phù hợp, đầu vào có thể kiểm soát và hai kênh bán hàng. Với nông hộ, đây là hướng sinh kế đáng cân nhắc nếu có điều kiện quản lý nước, thức ăn và đầu ra; còn mức lợi nhuận được công bố vẫn phụ thuộc vào quy mô, chi phí và năng lực vận hành của từng nơi.
