Di sản không còn đứng ngoài sân khấu hiện đại
Chất liệu dân gian trong âm nhạc đương đại là những giai điệu, lối diễn, nhạc cụ và tập quán văn hóa truyền thống được sáng tạo lại trong hình thức trình diễn hôm nay, nhưng vẫn giữ mối liên hệ có ý nghĩa với cội nguồn. Xu hướng này đang hiện diện ở nhiều đại nhạc hội Việt và dự án âm nhạc, nơi văn hóa dân tộc không chỉ làm nền trang trí mà trở thành một phần của câu chuyện sân khấu.
Trong hơn 180 phút của nhạc hội Dân chơi dân ca, Phương Mỹ Chi đưa múa rối cạn vào làm mạch dẫn, đồng thời để hình ảnh, ánh sáng và thiết kế sân khấu chuyển động theo hành trình từ Bắc vào Nam. Cách tổ chức ấy đáng chú ý vì giúp người xem tiếp cận âm nhạc dân gian Việt bằng nhiều giác quan, thay vì chỉ nghe một bản phối. Khi truyền thống được đặt vào cấu trúc của một buổi diễn hiện đại, khán giả có thể cảm nhận cả không gian văn hóa phía sau giai điệu.
Từ hát xoan đến hò Bả trạo: nhiều lối bước vào di sản
Dân chơi dân ca cho thấy chất liệu dân gian có thể đi vào sân khấu bằng những con đường khác nhau. Chọn mặt gửi vàng kết hợp sáo mèo, nhảy sạp và múa xòe; mashup Đẩy xe bò - Vũ trụ có anh gợi từ quan họ và ca trù; còn Thử lòng quân tử đưa hát xoan cùng trích đoạn cổ Xin Huê Đố Huê vào bản phối đương đại.
Điểm nhấn khác là Dắt anh chơi hội, nơi đoàn hò Bả trạo Long Minh Ban tham gia tái hiện nét tín ngưỡng lễ cầu ngư của cộng đồng ngư dân miền biển. Ở chuỗi concert Anh trai vượt ngàn chông gai 2026 tại TP.HCM, chương Cội nguồn đặt các ca khúc Trên đất mình, Đại khải hoàn, Chim sáo ngày xưa, Lý ngựa ô (Huế), Tích tịch tình tang và Tiếng ru cội nguồn trong một không gian trình diễn quy mô lớn. Chầu văn, dân ca vùng cao và dân ca miền Trung cũng xuất hiện tại Chị Đẹp concert; V concert - Rạng rỡ Việt Nam có Bắc Bling, Cô Sáu Sơn Trang và Bài ca đất phương Nam.
Làm mới cần tri thức, không chỉ hiệu ứng
Sân khấu lớn, phối khí hoành tráng và công nghệ có thể khiến di sản trở nên gần gũi, nhưng không tự bảo đảm chiều sâu. Nếu chỉ mượn vài âm thanh, động tác hay họa tiết để tạo vẻ lạ mắt, chất liệu dân gian dễ thành lớp vỏ trang trí. Sự đổi mới thuyết phục hơn khi nghệ sĩ, nhà sản xuất, đạo diễn, biên đạo và người thiết kế cùng làm việc với nghệ nhân, nghệ sĩ truyền thống và những người gìn giữ văn hóa địa phương.
Ở Dân chơi dân ca, Phương Mỹ Chi kết nối các cố vấn văn hóa, trong đó có TS Lương Thị Thu Hường, NSƯT Trinh Trinh và ThS Thạch Thị Út Linh; ê-kíp Anh trai vượt ngàn chông gai 2026 phối hợp với nghệ sĩ múa rối tại Nhà hát Múa rối nước. Đây không nên là bước tham vấn mang tính thủ tục: người thực hành di sản cần góp tri thức và hướng dẫn quá trình tập luyện. Khi nghệ sĩ đương đại học hỏi trực tiếp, sự sáng tạo mới có nền tảng để vừa mới mẻ vừa tôn trọng nguyên bản.
Bản sắc sống được khi công chúng cùng bước vào
Giá trị của cách làm này không nằm ở việc biến mọi tiết mục thành bài học lịch sử, mà ở khả năng khơi gợi tò mò và tạo kết nối. Âm thanh, ánh sáng, phục trang, mỹ thuật và nghệ thuật trình diễn có thể biến một sản phẩm âm nhạc thành trải nghiệm văn hóa đa giác quan, đưa bản sắc dân tộc đến gần thế hệ trẻ. Khán giả hôm nay không cần chọn giữa truyền thống và hiện đại; họ có thể gặp di sản trong một hình thức sân khấu hợp với nhịp thưởng thức hiện tại.
Bản sắc nhạc Việt vì thế không nằm ở việc giữ nguyên mọi chất liệu trong hình thức cũ, cũng không phải ở việc gắn nhãn dân gian cho một bản phối. Nó hình thành qua cuộc đối thoại giữa cảm hứng sáng tạo với tri thức chuyên môn, giữa công nghệ sân khấu với kinh nghiệm của người gìn giữ văn hóa. Khi cuộc đối thoại ấy có thật, chất liệu dân gian không bị khóa trong hoài niệm: nó tiếp tục được trao truyền, được làm mới và có đời sống riêng trong lòng khán giả.
