Muốn có ngành đường sắt, phải xây năng lực trong nước
Công nghiệp đường sắt là hệ sinh thái kết hợp nhân lực, công nghệ, vốn, nhà cung cấp và tiêu chuẩn kỹ thuật để thiết kế, xây dựng, sản xuất và vận hành các công trình, thiết bị đường sắt. Vì vậy, cơ hội từ các dự án đường sắt tốc độ cao và metro không tự động biến thành năng lực sản xuất trong nước: doanh nghiệp phải được chuẩn bị để đảm nhận những phần việc cụ thể trong chuỗi giá trị. Việt Nam đang hướng tới mạng lưới đường sắt tốc độ cao như một động lực tái cấu trúc hạ tầng giao thông quốc gia, khiến câu hỏi về mức độ tham gia của doanh nghiệp nội địa trở nên cấp thiết. Tại họp báo giới thiệu Tuần lễ Công nghiệp Đường sắt và Hạ tầng 2026 ngày 5/11, ông Trần Đình Tùng, Chủ tịch Hội Kỹ sư Xây dựng Việt Nam, nhấn mạnh nhu cầu kết nối kỹ sư, chuyên gia, doanh nghiệp và nhà đầu tư. Kết nối chỉ có ý nghĩa khi giúp doanh nghiệp tiếp cận bài toán thật và chứng minh được năng lực.
Năm điểm nghẽn không thể giải quyết riêng lẻ
Năm bài toán của công nghiệp đường sắt là nhân lực, công nghệ, vốn, chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn kỹ thuật. Đây không phải danh sách việc có thể xử lý theo thứ tự độc lập. Thiếu kỹ sư chuyên môn thì doanh nghiệp khó làm chủ quy trình; thiếu công nghệ và nhà cung cấp trong nước thì việc nhận thêm hạng mục chưa chắc tạo ra năng lực lâu dài. Nguồn vốn cần thiết để đầu tư sản xuất, còn dữ liệu và tiêu chuẩn thống nhất giúp các bên phối hợp và xác định yêu cầu kỹ thuật. Vì thế, doanh nghiệp đường sắt muốn tham gia sâu cần có kế hoạch nâng năng lực nội tại song song với việc tìm đối tác, thay vì chỉ chờ cơ hội đấu thầu. Mục tiêu nên là từng bước đảm nhận được các phần việc có giá trị, cung ứng vật tư, thiết bị phù hợp và đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Nội địa hóa chỉ bền vững nếu đi cùng khả năng làm chủ chất lượng và quy trình.
Tuần lễ cần biến kết nối thành bài toán hợp tác cụ thể
Tuần lễ Công nghiệp Đường sắt và Hạ tầng 2026 dự kiến diễn ra từ ngày 11 đến 13/11. Các phiên chuyên đề dự kiến bàn giải pháp huy động vốn cho metro và phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), ứng dụng khoa học công nghệ trong thi công, thương mại hóa giải pháp kỹ thuật và nâng cao năng lực kỹ sư trong nước. Triển lãm có sự tham gia dự kiến của các tổ chức, tập đoàn từ Việt Nam, Trung Quốc, Đức và Hàn Quốc, với công nghệ về đầu máy, toa xe, tín hiệu viễn thông, vật liệu mới, mô hình thông tin công trình (BIM), trí tuệ nhân tạo và bản sao số. Đây là cơ hội đáng giá nếu trao đổi dẫn tới hợp tác kỹ thuật, chia sẻ tiêu chuẩn và đơn hàng thử nghiệm; nếu chỉ dừng ở trưng bày, tác động tới năng lực nội địa sẽ hạn chế. Kết nối hiệu quả phải bắt đầu từ nhu cầu thực tế của dự án và ghép đúng doanh nghiệp với chuyên gia, công nghệ và nhà đầu tư.
Doanh nghiệp phải chọn phần việc để làm chủ
Vai trò của doanh nghiệp không nên chỉ là nhà thầu phụ chờ giao việc. Muốn góp mặt bền vững trong chuỗi cung ứng đường sắt, doanh nghiệp cần xác định lĩnh vực có thể phát triển, đầu tư nhân lực và quy trình, rồi chứng minh khả năng đáp ứng tiêu chuẩn. Cơ quan quản lý, đơn vị dự án, cơ sở đào tạo và đối tác quốc tế cũng cần tạo điều kiện để yêu cầu kỹ thuật rõ ràng, năng lực được đánh giá minh bạch và tri thức được chuyển giao vào sản xuất. Những thảo luận về vốn, công nghệ thi công và thương mại hóa giải pháp chỉ phát huy tác dụng khi gắn với lộ trình nâng năng lực cụ thể. Đường sắt tốc độ cao và metro mở ra quy mô cơ hội lớn, nhưng quy mô dự án không đồng nghĩa doanh nghiệp trong nước sẽ tự động được hưởng lợi. Kết luận cần rõ: muốn tham gia chuỗi giá trị, doanh nghiệp Việt phải chuyển từ kỳ vọng nội địa hóa sang làm chủ từng công đoạn bằng nhân lực, công nghệ và chất lượng có thể kiểm chứng.
