Du lịch cộng đồng bền vững: không phải câu chuyện riêng của homestay
Du lịch cộng đồng bền vững là mô hình phát triển du lịch nông thôn trong đó cộng đồng địa phương làm chủ tài nguyên, cùng xây dựng chuỗi giá trị từ lưu trú, ẩm thực, trải nghiệm địa phương đến bảo tồn văn hóa và môi trường, để dòng tiền từ du khách phân bổ cho nhiều hộ dân, tạo sinh kế lâu dài mà không làm tổn hại bản sắc hay hệ sinh thái tự nhiên. Khi nhìn vào các bản vùng cao hay làng biển, điểm chung là họ không chờ khách tự tìm đến những căn homestay mới xây, mà chủ động biến sinh hoạt thường ngày thành sản phẩm du lịch cộng đồng bền vững. Quan điểm “dựng vài homestay rồi chờ khách” đang tỏ ra lỗi thời: nếu dòng tiền chỉ chảy vào một nhóm nhỏ, du lịch khó trở thành động lực phát triển du lịch nông thôn rộng hơn và dễ gây chia rẽ trong cộng đồng.
Bản Ngàm: quy ước cấm đánh cá và sức hút từ dòng sông Luồng
Câu chuyện bản Ngàm ở Thanh Hóa cho thấy sức mạnh của quy ước cộng đồng khi được gắn với du lịch. Trước tình trạng khai thác thiếu kiểm soát khiến nguồn cá trên sông Luồng suy giảm, nhiều loài tự nhiên trở nên khan hiếm, cán bộ thôn và già làng đã họp dân và thống nhất lập quy ước cấm đánh bắt cá trên đoạn sông khoảng 3 km. Người Thái ở bản Ngàm sau đó mở rộng quy ước trên chiều dài 4 km, chỉ cho phép đánh bắt bằng dụng cụ truyền thống vào dịp lễ, Tết hoặc khi phục vụ sinh hoạt cộng đồng với đoàn khách lớn, cá nhỏ được thả lại, mọi hình thức khai thác hủy diệt bị nghiêm cấm. Sau nhiều năm, cá mài, cá dốc, cá trôi, cá chép, cá lăng xuất hiện trở lại, cảnh quan sông nước phục hồi và mỗi năm bản Ngàm đón hàng nghìn lượt khách, tạo thêm thu nhập cho các hộ làm dịch vụ và người dân địa phương. Đây là ví dụ rõ ràng: bảo vệ tài nguyên không làm mất sinh kế, mà mở ra chuỗi giá trị mới từ lưu trú, ẩm thực, trải nghiệm quăng chài, câu cá trên bè luồng gắn với bản sắc người Thái.
Miền núi: từ homestay đến chuỗi giá trị cộng đồng
Ở nhiều vùng miền núi, chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã tạo cơ hội để gắn bảo tồn văn hóa với du lịch. Nhưng nếu địa phương chỉ nghĩ đến việc xây vài cơ sở lưu trú rồi đưa khách về, mô hình sẽ khó bền vững. Tại bản Nà Sự (Điện Biên), huyện từng huy động 2.736 ngày công của người dân từ nhiều bản xung quanh, có ngày cao điểm tới 500 người cùng tham gia, để biến một bản làng thành điểm đến chỉ trong 6 ngày. Câu chuyện này cho thấy: khi cộng đồng thực sự làm chủ mô hình, du lịch cộng đồng bền vững mới có cơ hội tồn tại lâu dài. Như một nhận định đáng chú ý: “Nếu chỉ tập trung xây dựng một vài homestay để đón khách rồi coi những hộ trực tiếp làm du lịch là nhóm duy nhất được hưởng lợi thì chưa đủ”. Người không trực tiếp làm du lịch vẫn có thể trở thành một mắt xích trong homestay chuỗi giá trị, cung cấp nông sản, sản phẩm thủ công, dịch vụ vận chuyển, trải nghiệm, để mỗi hộ đều có phần trong dòng tiền từ du khách.
Du lịch làng biển Quảng Nam: chợ cá sớm thành sản phẩm trải nghiệm
Ở làng biển Tam Tiến (Tam Xuân), chợ cá sớm không chỉ là nơi mưu sinh mà đang trở thành hạt nhân cho du lịch làng biển. Từ khoảng 4 giờ sáng, cá, tôm, mực được phân loại ngay trên cát, giao cho người thu mua rồi đưa đi chợ dân sinh hoặc cơ sở chế biến; phía sau vài giờ chợ là mạng lưới sinh kế nối từ người đi biển, chèo thúng, buôn, gánh cá, xe vận chuyển đến cơ sở chế biến. Mỗi ngày vào vụ cá nam, có khoảng 270 tàu thuyền cập bờ, với khoảng 350 tiểu thương và 150 lao động phụ trợ tham gia. Kế hoạch phát triển du lịch trọng điểm khu vực phía Nam Đà Nẵng xác định Tam Xuân trong không gian du lịch biển – đảo – cộng đồng – nghệ thuật, với các sản phẩm như “Bình minh chợ cá”, “Một ngày làm ngư dân”, trải nghiệm đời sống, nghề biển, văn hóa cộng đồng và ẩm thực biển. Cơ hội ở đây là tổ chức trải nghiệm địa phương quanh hoạt động chợ cá hiện hữu, không làm biến dạng không gian lao động: du khách có thể quan sát, trò chuyện với ngư dân, mua trực tiếp hải sản tại chợ, cảm nhận vẻ đẹp hoang sơ cùng nhịp sinh hoạt thường ngày của làng biển.
An Giang: tắm đồng và hướng đi mới cho du lịch nông thôn mùa nước nổi
Ở vùng đầu nguồn An Giang, mùa nước nổi biến những cánh đồng thành mặt nước mênh mông, và sinh hoạt tắm đồng của người dân đang dần trở thành sản phẩm du lịch. Khoảng 16 giờ hằng ngày, khu vực Cống Bùng Rền, ấp Vĩnh Lợi, xã Phú Hữu lại rộn ràng tiếng nói cười khi người dân và du khách tìm đến tắm mát, chèo xuồng, ngắm cảnh giữa đồng nước. Từ sinh hoạt dân dã quen thuộc, hoạt động này mở ra hướng phát triển du lịch gắn với cảnh quan và văn hóa địa phương. Phú Hữu đang tìm cách tổ chức các trải nghiệm mùa nước nổi, kết hợp tham quan bằng xuồng, tìm hiểu sinh hoạt nông thôn và thưởng thức sản vật bản địa. Nếu được tổ chức phù hợp, những trải nghiệm địa phương như tắm đồng có thể đa dạng hóa sản phẩm, tạo thêm dịch vụ và tăng thu nhập cho người dân. Đây là minh chứng rằng phát triển du lịch nông thôn không cần “nhập khẩu” hoạt động xa lạ, mà nên xuất phát từ ký ức, thói quen, cảnh quan vốn có của cộng đồng.
