Danh sách mới mở rộng mạng lưới đào tạo
Đào tạo tiến sĩ là hoạt động đào tạo sau đại học hướng tới phát triển năng lực nghiên cứu chuyên sâu và tạo nguồn nhân lực trình độ cao cho giáo dục, khoa học và các lĩnh vực nghề nghiệp. Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo cập nhật danh sách 116 chương trình cùng các cơ sở tham gia vì thế không chỉ là điều chỉnh hành chính, mà còn định hình lựa chọn học tập và bồi dưỡng đội ngũ trong những năm tới.
Quyết định 3168 công bố danh sách các chương trình, cơ sở đáp ứng yêu cầu Đề án 89, thay thế danh sách được phê duyệt năm 2021 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2027. Tổng cộng 116 chương trình tiến sĩ được đưa vào danh sách mới. Đây là căn cứ đáng chú ý cho người học, nhưng không nên hiểu con số này là thước đo chất lượng: danh sách xác nhận phạm vi tham gia, còn việc chọn nơi học vẫn cần dựa trên mức độ phù hợp giữa ngành, định hướng nghiên cứu và năng lực của cơ sở.
Quy mô nghiên cứu sinh tăng nhanh, nhu cầu vẫn còn
Số liệu quy mô cho thấy đào tạo tiến sĩ đang mở rộng với tốc độ đáng kể. Năm học 2022-2023, cả nước có 8.606 nghiên cứu sinh thuộc bảy lĩnh vực; đến năm học 2024-2025, con số là 13.062. Sang năm học 2025-2026, quy mô đạt 17.691 người ở tám lĩnh vực, tăng hơn 4.600 người so với năm trước và hơn gấp đôi sau ba năm.
Tuy nhiên, tăng số người học không đồng nghĩa nhu cầu nhân lực đã được đáp ứng. Năm học 2025-2026, các cơ sở tuyển được 5.687 người trên tổng chỉ tiêu 9.083, đạt 62,61%; tỷ lệ này đã cải thiện so với 47,16% năm 2023-2024 nhưng vẫn để lại khoảng cách đáng kể. Trong khi đó, giảng viên có bằng tiến sĩ chiếm khoảng 36,3%, còn mục tiêu đến năm 2030 là 40%. Vì vậy, danh sách mới cần được nhìn như một phần của bài toán phát triển đội ngũ, không phải bằng chứng rằng nguồn cung đã theo kịp mục tiêu.
Từ kỹ thuật đến kinh tế, y dược và khoa học xã hội
Các ngành đào tạo tiến sĩ trong danh sách trải rộng trên nhiều nhóm, trong đó khoa học sức khỏe, kỹ thuật, công nghệ, kinh tế và khoa học xã hội giữ vị trí đáng kể. Chẳng hạn, Đại học Bách khoa Hà Nội có các chương trình về cơ học, hóa học, khoa học vật liệu, toán học, khoa học máy tính, kỹ thuật máy tính, quản lý công nghiệp và quản lý năng lượng. Đại học Sư phạm Hà Nội đào tạo các ngành như giáo dục, quản lý giáo dục, Hán Nôm, văn học Việt Nam và văn học nước ngoài.
Ở khối kinh tế, Đại học Kinh tế Quốc dân có các chương trình về kinh tế, kinh tế chính trị, kinh tế đầu tư, kinh tế phát triển, quản lý kinh tế và tài chính - ngân hàng. Các chương trình tiến sĩ thú y có tại Đại học Cần Thơ, Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên và Học viện Nông nghiệp Việt Nam; nhiều trường y, dược cũng được giao đào tạo về y học, dược học và y tế công cộng. Những ví dụ này cho thấy mạng lưới không bó hẹp ở vài ngành truyền thống, nhưng người học vẫn cần kiểm tra đúng chuyên ngành và cơ sở trong danh sách chính thức.
Danh sách có ý nghĩa khi gắn với mục tiêu phát triển đội ngũ
Đề án 89 đặt mục tiêu đào tạo tiến sĩ cho khoảng 10% giảng viên đại học, đồng thời thu hút ít nhất 1.500 nhà khoa học và người có bằng tiến sĩ đang làm việc ở nước ngoài hoặc tại các cơ sở giáo dục ngoài Việt Nam về làm việc trong nước. Đến năm 2030, đề án hướng tới việc toàn bộ giảng viên và cán bộ quản lý được bồi dưỡng năng lực, trong đó có phát triển chương trình, phương pháp giảng dạy hiện đại, nghiên cứu khoa học, ngoại ngữ và công nghệ thông tin.
Trong bối cảnh đó, việc chuẩn hóa danh sách cơ sở và chương trình là bước cần thiết để kết nối nhu cầu nhân lực với nơi đào tạo. Nhưng hiệu quả không thể chỉ đo bằng số ngành được công bố hay quy mô nghiên cứu sinh tăng lên; còn cần tuyển đủ người học, bảo đảm chất lượng hướng dẫn và tạo điều kiện để người tốt nghiệp đóng góp vào giảng dạy, nghiên cứu. Với người dự tuyển, danh sách 116 ngành là điểm khởi đầu hữu ích để đối chiếu trường đào tạo tiến sĩ phù hợp, chứ không thay thế việc tìm hiểu kỹ từng chương trình.
