Từ cơ cấu dân số vàng đến sức ép già hóa: vì sao TP.HCM buộc phải đổi cách chăm sóc người cao tuổi?
Mô hình sức khỏe 5 tầng cho người cao tuổi tại TP.HCM là một hệ thống chăm sóc liên tục từ tự chăm sóc, chăm sóc tại cộng đồng, chăm sóc tại nhà đến chăm sóc tại cơ sở lưu trú và bệnh viện, được thiết kế để thích ứng với quá trình già hóa dân số nhanh và nhu cầu chăm sóc dài hạn ngày càng tăng của hơn 1,57 triệu người cao tuổi trên địa bàn.
UBND TP.HCM đã phê duyệt đề án “Phát triển hệ thống chăm sóc sức khỏe người cao tuổi thích ứng với già hóa dân số trên địa bàn TP.HCM giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Đây không phải một dự án phúc lợi đơn lẻ, mà là nỗ lực tái thiết toàn bộ cách thành phố tổ chức chăm sóc người cao tuổi. Thành phố đã bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2017 khi tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên đạt 10,28%, tương ứng 889.178 người. Đến năm 2025, con số này đã tăng lên 1.572.988 người, chiếm 11,40% dân số và là địa phương có số người cao tuổi nhiều nhất cả nước. Những con số này cho thấy nếu không thay đổi mô hình chăm sóc, hệ thống y tế và an sinh sẽ bị quá tải.
Mô hình sức khỏe 5 tầng: tham vọng xây chuỗi chăm sóc liên tục cho 1,57 triệu người cao tuổi
Điểm cốt lõi của đề án là mô hình sức khỏe 5 tầng, nhằm khắc phục khoảng trống lâu nay: thiếu một chuỗi chăm sóc liên tục từ dự phòng đến chăm sóc lưu trú dài hạn và can thiệp chuyên sâu. Tầng 1 là tự chăm sóc và nâng cao sức khỏe, khuyến khích người cao tuổi duy trì lối sống lành mạnh, khám định kỳ, quản lý yếu tố nguy cơ và dùng hồ sơ sức khỏe điện tử để theo dõi tình trạng của mình. Đây là tầng thường bị xem nhẹ nhưng lại quyết định mức độ phụ thuộc vào hệ thống y tế về sau.
Tầng 2 là chăm sóc hỗ trợ tại cộng đồng, dựa trên trạm y tế, các điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày, câu lạc bộ, tổ chức đoàn thể và mạng lưới tình nguyện viên, cộng tác viên để theo dõi sức khỏe, tư vấn, phục hồi chức năng cơ bản và giúp người cao tuổi duy trì cuộc sống độc lập. Tầng 3 là chăm sóc tại nhà, phát triển dịch vụ bác sĩ gia đình, điều dưỡng, phục hồi chức năng và nhân viên chăm sóc đến tận nhà, tạo nền tảng chăm sóc tại nhà thay vì dồn tất cả lên bệnh viện. Tầng 4 là chăm sóc tại cơ sở lưu trú như dưỡng lão, phục hồi chức năng, chăm sóc sa sút trí tuệ, chăm sóc giảm nhẹ; tầng 5 là điều trị tại bệnh viện cho các ca phức tạp và hỗ trợ chuyên môn cho toàn hệ thống.
Cơ hội: từ “chữa bệnh cấp tính” sang chăm sóc dài hạn, đặt người cao tuổi ở trung tâm
Điểm đáng giá nhất của mô hình sức khỏe 5 tầng là sự dịch chuyển tư duy: từ hệ thống y tế tập trung xử lý bệnh cấp tính sang hệ thống chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng và hỗ trợ sống độc lập cho người cao tuổi. Hệ thống hiện hành vốn được thiết kế chủ yếu cho các bệnh lý cấp tính, trong khi người cao tuổi cần theo dõi liên tục, điều trị nhiều bệnh mạn tính cùng lúc và hỗ trợ sinh hoạt hàng ngày. Nếu triển khai đúng, mô hình này có thể giảm đáng kể tình trạng “nhập viện vì thiếu chỗ dựa”, khi nhiều người cao tuổi phải nằm viện dài ngày chỉ vì không có dịch vụ chăm sóc tại nhà hoặc cơ sở lưu trú phù hợp.
Với hơn 1,57 triệu người cao tuổi hiện nay và dự báo sẽ tăng lên hơn 3 triệu khi thành phố bước vào thời kỳ “dân số già” năm 2038, rồi hơn 4,6 triệu khi trở thành “dân số siêu già” vào năm 2048, việc xây dựng hệ thống chăm sóc người cao tuổi theo nhiều tầng dịch vụ liên tục là cơ hội để TP.HCM đi trước thay vì bị động chạy theo khủng hoảng. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Những số liệu đã nêu cho thấy thành phố đang chuyển dịch rất nhanh từ giai đoạn ‘cơ cấu dân số vàng’ sang ‘già hóa dân số’, đặt ra áp lực lớn đối với hệ thống y tế, an sinh xã hội và phát triển kinh tế bền vững”.
Thách thức: nhân lực, tài chính và thay đổi thói quen chăm sóc tại nhà
Dù định hướng đúng, mô hình sức khỏe 5 tầng sẽ đối mặt với nhiều thách thức khi đi vào thực tế. Trước hết là bài toán nhân lực: để chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng và chăm sóc tại nhà, thành phố cần mạng lưới bác sĩ gia đình, điều dưỡng, nhân viên chăm sóc và tình nguyện viên đủ đông, được đào tạo bài bản về lão khoa và phục hồi chức năng. Trong khi đó, ngay cả hệ thống bệnh viện vẫn còn thiếu nhân lực chuyên sâu cho lão khoa, chưa nói đến các tầng chăm sóc phía trước.
Thứ hai là tài chính và cơ chế chi trả: chăm sóc người cao tuổi là chăm sóc dài hạn, chi phí tích lũy lớn dù không có con số cụ thể trong đề án. Nếu không có cơ chế bảo hiểm và hỗ trợ xã hội phù hợp, mô hình dễ rơi vào tình trạng “vẽ đẹp trên giấy, khó triển khai ngoài đời”. Thứ ba là thói quen xã hội: nhiều gia đình vẫn xem chăm sóc tại nhà là trách nhiệm riêng, chưa sẵn sàng tiếp nhận dịch vụ chuyên nghiệp hoặc gửi người thân vào cơ sở lưu trú. Trong khi bài học từ các nước cho thấy chăm sóc tại nhà và chăm sóc tại cộng đồng phải là nền tảng thì hệ thống mới vận hành bền vững.
Kết luận: cần coi chăm sóc người cao tuổi là chiến lược phát triển, không chỉ là chính sách an sinh
TP.HCM không còn nhiều thời gian trước khi bước vào giai đoạn “dân số già” năm 2038 và “dân số siêu già” năm 2048. Việc phê duyệt đề án phát triển hệ thống chăm sóc sức khỏe người cao tuổi với mô hình sức khỏe 5 tầng là bước đi đúng hướng, thể hiện nhận thức rằng già hóa dân số không chỉ là vấn đề y tế, mà là thách thức phát triển. Nếu thành phố xây dựng được chuỗi chăm sóc liên tục từ tự chăm sóc, chăm sóc tại cộng đồng, chăm sóc tại nhà đến cơ sở lưu trú và bệnh viện, người cao tuổi sẽ có cơ hội sống khỏe, sống độc lập lâu hơn, đồng thời giảm áp lực lên bệnh viện và ngân sách an sinh.
Tuy nhiên, để mô hình này không dừng lại ở khẩu hiệu, TP.HCM cần đi kèm các quyết định về nhân lực, tài chính, công nghệ và thay đổi nhận thức xã hội. Chăm sóc người cao tuổi phải được đặt ngang tầm với chiến lược phát triển kinh tế bền vững, bởi một thành phố không thể gọi là đáng sống nếu không bảo đảm được sức khỏe và phẩm giá cho thế hệ đã dành cả đời đóng góp cho nó.
