Giữ di sản cần hơn lòng hoài niệm
Người trẻ giữ di sản là những người tiếp nối văn hóa bằng việc học, thực hành và tìm cách đưa giá trị truyền thống vào đời sống hôm nay. Hai câu chuyện về quan họ và nghề bạc Đồng Xâm cho thấy bảo tồn không có một khuôn mẫu: có di sản cần được cất lên thường xuyên, có nghề thủ công cần thêm không gian để công chúng chạm vào và hiểu nghề. Điểm chung là người trẻ không đứng ngoài nhìn quá khứ, mà góp sức tạo mối liên hệ giữa nghệ nhân, cộng đồng và những người chưa từng biết đến di sản. Cách làm ấy đáng chú ý trong bối cảnh giá trị của làng nghề còn ít được biết đến, còn những câu hát có nguy cơ chỉ vang lên trong mùa lễ hội. Giữ được di sản vì thế không chỉ là bảo vệ kỹ thuật hay làn điệu, mà còn là duy trì điều kiện để chúng tiếp tục được thực hành và truyền lại.
Quan họ được nối tiếp bằng tiếng hát và sân chơi
Với quan họ, cách tiếp nối thuyết phục nhất là học và hát trong những không gian có người hướng dẫn, có khán giả và có dịp biểu diễn. Nguyễn Thị Như Ngọc, sinh năm 2007, bén duyên với dân ca từ khi học mầm non; cô bắt đầu học hát từ lớp 3 và dần trở thành gương mặt quan họ trẻ được biết đến. Hoàng Diễm Quỳnh, sinh năm 2009, cũng theo đuổi làn điệu quê hương từ nhỏ, biểu diễn ở hội Lim, đám cưới, lễ mừng thọ và các chương trình văn hóa. Những lần cất giọng vừa rèn kỹ năng, vừa đưa quan họ ra khỏi khuôn khổ lễ hội. Gen Z và quan họ vì thế không chỉ là hình ảnh trẻ mặc trang phục truyền thống, mà là mối gắn bó được bồi đắp qua tập luyện và biểu diễn.
Các lớp quan họ do Trung tâm Hoạt động Thanh thiếu nhi thành phố Bắc Ninh tổ chức có nghệ nhân, nghệ sĩ Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh và đoàn viên, thanh niên hướng dẫn thiếu nhi làm quen với câu hát, làn điệu và kỹ năng biểu diễn. Từ năm 2014, sân chơi “Tiếng hát măng non quan họ” dành cho thanh thiếu nhi từ 8 đến 18 tuổi được duy trì; qua nhiều năm, chương trình thu hút hàng trăm em tham gia. Đây là cách bảo tồn dựa vào thực hành: di sản sống trong giọng hát của lớp trẻ, thay vì chỉ được nhắc đến như một biểu tượng.
Bac Home mở lối để nghề bạc Đồng Xâm được trải nghiệm
Nếu quan họ cần người hát, nghề bạc cần thêm người hiểu quy trình và giá trị phía sau mỗi sản phẩm. Phạm Thị Ngọc Bích, sinh ra trong gia đình nhiều thế hệ làm nghề bạc ở Đồng Xâm, nhận thấy làng nghề có kỹ thuật tích lũy lâu đời nhưng câu chuyện về nghề và người giữ nghề chưa được biết rộng rãi. Từ trăn trở đó, cô xây dựng dự án Bac Home nhằm đưa nghề bạc Đồng Xâm đến gần công chúng, nhất là người trẻ. Dự án tổ chức chương trình trải nghiệm đưa khách đến làng, gặp nghệ nhân, tìm hiểu lịch sử và thử các công đoạn chế tác; đồng thời mở workshop tại Hà Nội và thử nghiệm ứng dụng thực tế ảo để khám phá làng nghề. Sau gần một năm triển khai, Bac Home đã mở rộng hoạt động tới các không gian ở Hà Nội, triển lãm và chương trình giao lưu văn hóa.
Điểm mạnh của hướng đi này là không dừng ở việc trưng bày thành phẩm. Người tham gia có cơ hội tiếp xúc với nghệ nhân và môi trường làm nghề, còn kỹ thuật truyền thống được đặt vào những trải nghiệm phù hợp với công chúng hôm nay. Đó là cách mở rộng sức sống của nghề thủ công: vừa kể câu chuyện di sản, vừa tạo cơ hội để người ngoài làng nghề hiểu công sức và tri thức ẩn sau từng sản phẩm. Bích cũng phải thuyết phục những người quen với phương pháp truyền thống và kết nối lớp trẻ vốn chưa nhìn thấy cơ hội ngay tại quê nhà. Những trở ngại ấy cho thấy đổi mới không thể tách khỏi sự tôn trọng người đang gìn giữ nghề.
Hai con đường, cùng một trách nhiệm cộng đồng
Quan họ và nghề bạc Đồng Xâm không thể được bảo tồn bằng cùng một công thức. Với quan họ, trọng tâm là truyền dạy, luyện tập và tạo dịp biểu diễn để làn điệu tiếp tục hiện diện trong sinh hoạt cộng đồng. Với nghề bạc, bài toán là giúp kỹ thuật thủ công vượt khỏi phạm vi làng nghề thông qua trải nghiệm, workshop và kết nối với những không gian mới. Một bên duy trì thực hành văn hóa bằng con người cất tiếng hát; bên kia mở rộng công chúng bằng cách cho họ tiếp xúc với quy trình, nghệ nhân và sản phẩm. Cả hai đều nhắc rằng người trẻ không phải người thay thế nghệ nhân hay nghệ sĩ, mà có thể làm cầu nối giữa di sản với cộng đồng rộng hơn. Gìn giữ chỉ có ý nghĩa lâu dài khi truyền thống còn được thực hành, hiểu biết và trao truyền trong đời sống thường ngày.
