Ranh giới thu phí nằm ở nhu cầu học tập
Chương trình bổ sung là các nội dung giáo dục ngoài phần bắt buộc của chương trình quốc gia, được thiết kế để củng cố kiến thức nền tảng hoặc mở rộng năng lực theo nhu cầu người học. Dự thảo của TP.HCM đặt ra ranh giới đáng lưu ý: nội dung cơ bản, cần thiết cho mọi học sinh có thể được lồng ghép hoặc tổ chức dưới dạng tăng cường và không thu tiền; nội dung mở rộng, nâng cao hoặc chuyên sâu mới có thể tổ chức theo nhu cầu, tự nguyện và thu phí theo quy định. Đây là cách phân định hợp lý, bởi trường không nên biến phần học thiết yếu thành dịch vụ trả thêm. Việc thu phí trường học chỉ được áp dụng cho hoạt động giáo dục theo nhu cầu và nội dung bổ sung có thu ở bậc mầm non, đúng danh mục và mức thu do cơ quan có thẩm quyền quy định.
Các lĩnh vực dự kiến bổ sung khá rộng: tiếng Anh theo định hướng chuẩn quốc tế, tin học và trí tuệ nhân tạo, kỹ năng công dân số, STEM/STEAM, đổi mới sáng tạo, nghiên cứu khoa học, kỹ năng sống, hiểu biết tài chính cá nhân, an toàn mạng, nghệ thuật và thể chất nâng cao. Tuy nhiên, tên gọi môn học không tự quyết định có được thu tiền hay không; điều quan trọng là nội dung thuộc phần cơ bản hay phần nâng cao và được tổ chức theo hình thức nào. Nhà trường không được chuyển nội dung tăng cường hoặc phần thuộc trách nhiệm bảo đảm của Nhà nước thành hoạt động theo nhu cầu để thu phí.
Tự nguyện phải có lựa chọn thực chất
Một chương trình chỉ mang tính tự nguyện khi phụ huynh có quyền từ chối mà học sinh không bị bất lợi. Theo dự thảo, trường phải bố trí hoạt động giáo dục phù hợp cho người không tham gia; việc lựa chọn không được dùng để đánh giá, xếp loại hay xét thi đua. Kết quả học chương trình bổ sung cũng không thể trở thành điều kiện lên lớp, hoàn thành chương trình hoặc tốt nghiệp. Những bảo đảm này cần được thực hiện rõ ràng, thay vì chỉ ghi trên giấy, để phụ huynh không cảm thấy buộc phải đăng ký vì lo con bị ảnh hưởng.
Với trường tiên tiến, trường chất lượng cao và một số mô hình giáo dục khác, dự thảo phân biệt chương trình bắt buộc với phần đặc thù có nội dung tăng cường, phát triển hoặc tích hợp nâng cao. Nếu phần đặc thù có thu phí, nhà trường chỉ được tổ chức khi có đồng thuận phụ huynh bằng văn bản hoặc sự đồng ý bằng văn bản của người giám hộ. Đây không nên là thủ tục ký nhận cho đủ hồ sơ: phụ huynh cần được biết nội dung, cách tổ chức và khoản thu trước khi quyết định. Sự đồng thuận phụ huynh phải đi cùng quyền không tham gia, nếu nguyên tắc tự nguyện muốn có ý nghĩa.
Dự thảo đồng thời yêu cầu giữ nguyên nội dung, thời lượng và yêu cầu cần đạt của chương trình quốc gia; không được cắt phần bắt buộc để dành thời gian cho chương trình đặc thù. Tiếng Việt tiếp tục là ngôn ngữ giảng dạy các môn chính khóa, trừ môn ngoại ngữ hoặc trường hợp pháp luật quy định khác. Những giới hạn này giúp phần có thu không lấn át nghĩa vụ giáo dục nền tảng của nhà trường.

Mức thu phải đi cùng chuẩn đầu ra và điều kiện tổ chức
Đối với trường chất lượng cao và trường theo mô hình tiên tiến, hiện đại, dự thảo đặt thêm yêu cầu về trách nhiệm giải trình: phải xác định chuẩn đầu ra của phần đặc thù theo từng khối lớp, phương thức đánh giá và minh chứng kết quả. Chuẩn đầu ra cùng điều kiện tổ chức sẽ là căn cứ đối chiếu với mức thu và giá dịch vụ giáo dục. Nếu không còn duy trì được điều kiện tổ chức, trường phải điều chỉnh chương trình và mức thu tương ứng. Cách tiếp cận này đáng ủng hộ: khoản thu cần gắn với nội dung và năng lực thực hiện cụ thể, không thể chỉ dựa vào nhãn “tiên tiến” hay “chất lượng cao”.
Dự thảo hiện đang được lấy ý kiến từ các cơ sở giáo dục và phụ huynh, nên các yêu cầu này vẫn là nội dung đề xuất. Khi xem xét chương trình có thu phí, phụ huynh nên được cung cấp đủ thông tin để đối chiếu phần học với mục tiêu, cách đánh giá và điều kiện tổ chức; còn nhà trường cần chứng minh khoản thu tương ứng với dịch vụ thực tế. Một quy định tốt không chỉ nêu trường được thu khi nào mà còn bảo vệ lựa chọn của gia đình và bảo đảm phần giáo dục bắt buộc không bị suy giảm.
Kết luận: thu được, nhưng không thể thu bằng mọi cách
Theo hướng dự thảo, trường chỉ có thể thu cho nội dung nâng cao hoặc đặc thù được tổ chức theo nhu cầu, đúng danh mục và mức thu áp dụng; phần cơ bản, tăng cường cần thiết cho mọi học sinh không thu tiền. Với chương trình đặc thù có thu phí, sự tham gia phải tự nguyện, có đồng thuận bằng văn bản và có phương án phù hợp cho học sinh không đăng ký. Các trường còn phải giữ trọn chương trình quốc gia, công khai căn cứ tổ chức và gắn mức thu với chuẩn đầu ra, điều kiện thực hiện. Đó là giới hạn cần thiết để chương trình bổ sung thực sự mở thêm cơ hội học tập, thay vì trở thành áp lực đóng phí.






