Bản quyền âm nhạc cần theo kịp AI
Bản quyền âm nhạc là hệ thống quyền pháp lý bảo vệ tác phẩm và lợi ích của người sáng tác, đồng thời đặt ra quy tắc cho việc sử dụng, cấp phép và phân phối tiền bản quyền. Trong thời đại AI, hệ thống ấy phải mở rộng để xử lý cả dữ liệu huấn luyện lẫn việc mô phỏng giọng hát.
Từ ngày 26 đến 30-10, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) tổ chức hội thảo Music Creators tại TP.HCM trong khuôn khổ cuộc họp khu vực châu Á – Thái Bình Dương của CISAC. Gần 400 đại biểu tham dự diễn đàn, nơi bản quyền âm nhạc được đặt giữa một câu hỏi cấp bách: làm sao để công nghệ phát triển mà không biến sáng tác thành nguồn nguyên liệu miễn phí? VCPMC hội thảo không chỉ phản ánh lo ngại của giới nhạc sĩ; đây còn là dịp thúc đẩy những giải pháp cụ thể về hợp đồng, cấp phép và bảo vệ quyền lợi. Nếu thiếu những quy tắc ấy, AI có thể tạo thêm sản phẩm nhanh hơn, nhưng phần giá trị của người làm ra âm nhạc sẽ khó được ghi nhận.
AI mở cơ hội, nhưng cũng làm lộ khoảng trống cấp phép
AI tạo nhạc có thể hỗ trợ sáng tác, sản xuất và phân phối, giúp nghệ sĩ thử nghiệm cách thể hiện mới. Nhưng lợi ích đó không thể là lý do để bỏ qua câu hỏi tác phẩm nào đã được dùng để huấn luyện hệ thống, hay giọng hát nào bị mô phỏng khi chưa có sự đồng ý. Chính việc dùng tác phẩm được bảo hộ để huấn luyện AI và bắt chước giọng nghệ sĩ đang gây tranh cãi.
Tổng giám đốc VCPMC Đinh Trung Cẩn cho rằng cần sớm thiết lập cơ chế cấp phép việc sử dụng tác phẩm âm nhạc trên các nền tảng AI. Đề xuất này đúng trọng tâm: nếu không có đường cấp phép minh bạch, người sáng tác khó biết tác phẩm của mình được dùng ra sao và khó đòi hỏi quyền lợi tương xứng. Chủ tịch Hội đồng Sáng tạo Âm nhạc Quốc tế Arrien Molema cũng bày tỏ sự sẵn sàng hợp tác với AI, nhưng phản đối việc huấn luyện công nghệ để tạo nhạc thay thế sáng tác của nhạc sĩ. Mục tiêu không nên là chặn AI; phải là buộc việc sử dụng âm nhạc có sự đồng ý và trách nhiệm.
Hợp đồng và năng lực tự bảo vệ phải đi cùng nhau
Tại hội thảo, các đại biểu bàn về hợp đồng mua đứt và chuyển nhượng quyền tác giả. Đây là điểm nóng vì khi nghệ sĩ bán toàn bộ quyền đối với tác phẩm, họ có thể mất khả năng kiểm soát cách tác phẩm được khai thác về sau. Nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn cảnh báo hiện tượng này đang phổ biến; đại diện Hiệp hội Quyền biểu diễn Ấn Độ Mayur Puri thì lưu ý hợp đồng của hãng đĩa thường có lợi cho phía công ty, khiến nghệ sĩ ít kinh nghiệm khó tự bảo vệ.
Vì vậy, siết bảo vệ quyền tác giả âm nhạc không thể chỉ trông vào luật hay tổ chức quản lý tập thể. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung nhấn mạnh mỗi tác phẩm là tài sản trí tuệ, và người sáng tác cần chủ động tìm hiểu giải pháp pháp lý, kết nối để học hỏi kinh nghiệm. Với tác phẩm có AI hỗ trợ, Phó Cục trưởng Phạm Thị Kim Oanh lưu ý tác giả cần lưu lại quá trình làm việc và thể hiện rõ dấu ấn cá nhân để đủ điều kiện được bảo hộ. Nhận thức pháp lý phải trở thành kỹ năng nghề nghiệp, không phải việc chỉ nghĩ tới khi tranh chấp đã xảy ra.
Luật mới và hợp tác khu vực là bước tiếp theo
Khung pháp lý chỉ có ý nghĩa nếu theo kịp cách AI khai thác tác phẩm và cách tiền bản quyền được phân phối. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 đã có quy định liên quan đến AI, tạo nền tảng mới cho quản lý tập thể và phân chia tiền bản quyền. Đây là bước tiến cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào hướng dẫn thực thi, khả năng xác định việc sử dụng tác phẩm và cơ chế cấp phép đủ rõ để người sáng tác có thể dựa vào.
Đại diện cơ quan quản lý khẳng định công nghệ cần phát triển trên cơ sở tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả và các chủ thể liên quan. Lập trường ấy nên được chuyển thành quy tắc có thể thực hiện: minh bạch dữ liệu sử dụng, thỏa thuận rõ ràng và phân phối thù lao công bằng. Chủ tịch Hiệp hội Bản quyền Âm nhạc Hàn Quốc Lee Si Ha cũng nhấn mạnh đoàn kết và chia sẻ thông tin giữa người sáng tác châu Á là chìa khóa trước thách thức công nghệ. Kết luận của hội thảo vì thế khá rõ: chấp nhận đổi mới, nhưng không chấp nhận để đổi mới đứng ngoài trách nhiệm bản quyền.
