Điểm số cao chưa bảo đảm làm được việc
Lạm phát bằng giỏi là tình trạng ngày càng nhiều sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc nhưng bằng cấp không còn phản ánh chắc chắn năng lực chuyên môn và khả năng đáp ứng công việc. Tranh luận này nóng lên sau loạt bài năm kỳ về khoảng cách giữa điểm số trên giấy và năng lực thực chiến, khi độc giả đặt câu hỏi liệu thành tích học tập có còn phân loại được người học. Có ý kiến cho biết hơn 50% sinh viên ở một số trường xếp loại xuất sắc, hơn 30% xếp loại giỏi. Những con số ấy đáng lo, nhưng không nên biến thành cái cớ để phủ nhận mọi sinh viên đạt điểm cao: chính độc giả cũng nhắc rằng người học xuất sắc thật sự không thể bị đánh đồng với việc chạy theo thành tích. Tấm bằng có thể mở cửa phỏng vấn; năng lực chuyên môn, kỹ năng thực hành và khả năng xử lý nhiệm vụ mới giúp người lao động đứng vững.
Trách nhiệm không thể đổ hết cho sinh viên
Nếu chương trình thiên về lý thuyết, thiếu thực hành và điểm số được nới lỏng, sinh viên không phải bên duy nhất chịu trách nhiệm khi ra trường lúng túng trước công việc. Nhà trường phải bảo đảm đánh giá phản ánh năng lực; doanh nghiệp cũng cần tuyển dụng dựa trên khả năng làm việc thay vì xem bằng cấp như kết luận cuối cùng. Câu chuyện một người tốt nghiệp loại giỏi ngành công nghệ thông tin đang chạy giao hàng, trong khi người học ở trường khác sắp tốt nghiệp loại khá đã có việc ổn định, không đủ để phán xét hai cá nhân hay hai cơ sở đào tạo, nhưng cho thấy tấm bằng không kể hết câu chuyện. Một đề xuất đáng cân nhắc là yêu cầu ít nhất 18 tháng thực tập, đánh giá bằng nhiệm vụ, khả năng giải quyết vấn đề và trách nhiệm, thay vì coi thực tập là thủ tục. Cũng có kiến nghị giới hạn tỷ lệ tốt nghiệp xuất sắc ở mức 10%. Cải cách phải nâng chuẩn thật, không chỉ dựng thêm một ngưỡng thành tích.
Khi thành công bị hiểu thành bằng chứng về phẩm chất
Ngày 20/5/2024, Thomas Piketty và Michael Sandel đối thoại về bình đẳng tại Trường Kinh tế Paris; cuộc trao đổi đặt vấn đề không chỉ ở phân phối nguồn lực mà cả phẩm giá xã hội. Sandel cảnh báo rằng nguyên tắc chọn người có năng lực cho một công việc sẽ trở nên tàn nhẫn nếu bị dùng để định giá toàn bộ con người. Khi xã hội tin ai cũng có thể thành công nếu đủ tài năng và cố gắng, người chiến thắng dễ xem địa vị của mình là bằng chứng vượt trội, còn người thất bại bị cho là thiếu năng lực hoặc không nỗ lực. Đó là cái bẫy đạo đức của chế độ trọng thành tích: tự hào của người thắng đi cùng nỗi nhục của người thua. Piketty bổ sung rằng bất bình đẳng còn tạo ra quyền lựa chọn không cân xứng: người sống chủ yếu bằng tiền công khó từ chối công việc bất lợi nếu thiếu tài sản dự phòng. Bởi vậy, bất bình đẳng xã hội không chỉ là chênh lệch thu nhập; nó còn là quyền lực và sự tôn trọng bị phân chia lệch lạc.
Đánh giá thành tích, đừng phán xét giá trị con người
Một xã hội cần đánh giá năng lực nghiêm túc, bởi tuyển đúng người cho đúng việc có ý nghĩa thiết thực. Nhưng biến kết quả thi cử, tuyển sinh hay nghề nghiệp thành phán quyết về phẩm giá là bước nhảy không có cơ sở. Sandel nêu ví dụ những trường nhận khoảng 60.000 hồ sơ mỗi năm nhưng tuyển chưa tới 2.000 người; người không được chọn không vì thế mà kém cỏi. Bài học ấy cũng áp dụng với bằng cấp: điểm cao không tự động chứng minh năng lực thực chiến, còn điểm thấp hay thất nghiệp không xác định giá trị con người. Nếu thành tích trở thành thước đo duy nhất, người có lợi thế dễ coi thành công là công trạng hoàn toàn cá nhân, trong khi người gặp bất lợi bị quy lỗi và tự tin rằng mình đáng chịu thiệt thòi. Kết luận cần rõ ràng: hãy nâng chất lượng đào tạo, đánh giá bằng việc làm được và chia sẻ trách nhiệm giữa trường học, doanh nghiệp; đừng dùng thành bại để xếp hạng phẩm giá.
