An toàn số bắt đầu từ thói quen kiểm chứng
An toàn số là tập hợp kiến thức và hành động giúp người dùng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và ứng phó có trách nhiệm trước rủi ro trên mạng. Trong thời đại AI có thể tạo hình ảnh, video và nội dung giống thật, kỹ năng này không còn là lựa chọn dành riêng cho người am hiểu công nghệ.
Ngày 4.11, Thành đoàn Quảng Ninh tổ chức tập huấn về nhận diện tin giả, tin xấu độc và ứng dụng AI trong công tác Đoàn; học viên được hướng dẫn kiểm chứng nguồn tin, phát hiện thông tin sai lệch và xử lý nội dung trước khi tiếp nhận, chia sẻ. Đây là hướng đi đáng làm: thay vì chỉ dặn thanh niên “đừng tin mọi thứ trên mạng”, cần dạy họ cách lần về nguồn, đối chiếu dữ kiện và nhận ra nội dung thiếu căn cứ.
AI giúp học tập, làm việc nhưng cũng có thể được dùng để tạo kịch bản tấn công phù hợp với sở thích từng người, từ video deepfake đến đường dẫn độc hại được ngụy trang bằng chủ đề quen thuộc. Vì vậy, nhận diện tin giả không thể dựa vào cảm giác rằng một bài đăng trông có vẻ chuyên nghiệp hay thân thuộc. Chậm lại để kiểm chứng trước khi chia sẻ là một kỹ năng thiết thực, không phải biểu hiện của sự đa nghi.
Luyện tình huống thật để không sập bẫy
Một đường link mời tham gia cuộc thi sinh viên có thể dẫn đến trang giả, nơi kẻ gian dụ người dùng đăng nhập hoặc cung cấp dữ liệu. Các buổi trải nghiệm an ninh mạng đã đưa tình huống thực tế như vậy vào bài tập, giúp sinh viên nhận ra cách đối tượng khai thác mối quan tâm cá nhân và xác định điều cần kiểm tra trước khi thao tác. Đây là cách học hiệu quả hơn một danh sách cảnh báo chung chung: tập nhận diện lúc chưa có gì để mất sẽ giúp người trẻ bình tĩnh hơn khi gặp bẫy thật.
Cuộc gọi đe dọa cũng cần được diễn tập như một tình huống có quy trình xử lý. Nếu người lạ tự xưng là cán bộ Công an, Tòa án hoặc Viện kiểm sát để gây sức ép, khuyến cáo là tắt máy, báo ngay cho gia đình, thầy cô hoặc Công an xã, phường; không tự cô lập mình. Lời đe dọa thường phát huy tác dụng khi nạn nhân hoảng sợ và bị cắt khỏi người có thể giúp đỡ.
Quy mô thiệt hại cho thấy đây không phải rủi ro xa vời: lừa đảo trực tuyến gây thiệt hại ước tính trên 6.000 tỷ đồng trong 11 tháng năm 2025; giai đoạn 2020–2025 ghi nhận 24.295 vụ, thiệt hại gần 40.000 tỷ đồng. Theo cảnh báo của Bộ Công an ngày 26.11.2025, nhóm 17–20 tuổi chiếm tỷ lệ bị hại cao nhất trong thủ đoạn tống tiền trực tuyến.
Ảnh giả AI: đừng biến tổn thương thành nội dung lan truyền
Khi ảnh nhạy cảm bị ghép bằng AI và phát tán, phản ứng của người chứng kiến có thể làm tình hình nhẹ đi hoặc tệ hơn. Trong phần thi tình huống dành cho các ứng viên Đại sứ An toàn số học đường tại Học viện Ngoại giao, thí sinh Phan Ngọc Quỳnh nhấn mạnh cần kêu gọi mọi người dừng chia sẻ và không đưa hình ảnh vào các nhóm trò chuyện. Không chuyển tiếp, không bình luận để câu tương tác và không đăng lại “để cảnh báo” là những việc mỗi người có thể làm ngay.
Người bị ảnh hưởng cần được lắng nghe, động viên và biết rằng họ không phải tự xoay xở một mình. Hãy lưu lại bằng chứng, như tin nhắn, đường dẫn và thông tin về nơi phát tán, rồi báo cáo sự việc đến cơ quan có thẩm quyền; đừng vội xóa những dữ liệu có thể cần cho việc xử lý. Hỗ trợ đúng lúc quan trọng hơn tranh luận công khai về việc hình ảnh là thật hay giả.
Nguyễn Quốc Anh, sinh viên Học viện Ngoại giao, được chọn làm Đại sứ An toàn số học đường sau buổi casting; các đại sứ sẽ phối hợp với nhà trường và chiến dịch “Không Một Mình 2026” để đưa kỹ năng bảo vệ trên mạng đến gần hơn với sinh viên. Những hoạt động ấy chỉ phát huy tác dụng nếu cộng đồng cùng thực hành nguyên tắc cơ bản: không tiếp tay phát tán, giữ bằng chứng và tìm người đáng tin cậy để hỗ trợ.
Tự bảo vệ không đồng nghĩa với tự chịu đựng
Rủi ro trên mạng không chỉ là mất một tài khoản. Một thao tác thiếu thận trọng có thể làm lộ dữ liệu cá nhân, mở đường cho kẻ gian tiếp tục lừa đảo và gây ảnh hưởng đến những người xung quanh. Vì thế, người trẻ cần được trang bị cách kiểm tra thông tin, xử lý sự cố và tìm trợ giúp, còn nhà trường, gia đình và các đơn vị liên quan cần tạo ra điểm tựa dễ tiếp cận.
Câu trả lời trước tin giả, lừa đảo mạng và ảnh giả AI không phải là rời bỏ không gian số, mà là sử dụng nó có chủ đích: kiểm chứng trước khi tin, dừng lại trước yêu cầu bất thường và không khuếch tán nội dung gây hại. Khi có sự cố, chia sẻ với người thân, thầy cô hoặc cơ quan có trách nhiệm thay vì tự cô lập. Kỹ năng an toàn số chỉ thực sự có giá trị khi biến thành thói quen — và khi cộng đồng biết bảo vệ người bị nhắm tới, thay vì để họ đơn độc.
