Từ hiện diện sản xuất đến năng lực tạo giá trị
Chuỗi cung ứng Apple là mạng lưới các nhà cung cấp, quy trình và hoạt động sản xuất kết nối để tạo ra sản phẩm, trong đó Việt Nam được đề nghị đảm nhận những phần việc có giá trị công nghệ cao hơn. Đây là trọng tâm cuộc tiếp của Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc với bà Iris Cui, Phó Chủ tịch Apple phụ trách vận hành chuỗi cung ứng khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Ông Phạm Gia Túc đề nghị Apple nâng vị trí của Việt Nam trong chiến lược sản xuất và chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời làm rõ những nhóm sản phẩm, linh kiện và công đoạn có thể mở rộng. Thước đo hợp tác, theo định hướng được nêu tại cuộc gặp, không nên dừng ở số nhà máy hay quy mô sản xuất: năng lực của doanh nghiệp Việt, trình độ đội ngũ kỹ sư và giá trị công nghệ tạo ra trong nước mới cho thấy mức độ tham gia thực chất. Cách tiếp cận này đáng chú ý vì chuyển trọng tâm từ thu hút thêm hoạt động lắp ráp sang giúp doanh nghiệp trong nước tiến gần hơn tới các khâu thiết kế quy trình, tự động hóa, quản trị chất lượng và quản trị chuỗi cung ứng. Đó là bước nâng cấp cần thiết để Apple tại Việt Nam gắn với năng lực công nghiệp lâu dài.
Nhà cung cấp trong nước cần một lộ trình cụ thể
Đề xuất của Chính phủ không chỉ là lời kêu gọi tăng tỷ lệ tham gia của doanh nghiệp Việt. Phó Thủ tướng đề nghị Apple nghiên cứu chương trình phát triển nhà cung cấp trong nước có mục tiêu và lộ trình rõ ràng, tập trung vào linh kiện, vật liệu, khuôn mẫu, thiết bị phụ trợ, logistics, kỹ thuật và quản trị số. Điểm quan trọng là hỗ trợ doanh nghiệp tiềm năng đáp ứng các chuẩn quốc tế về chất lượng, an toàn, truy xuất nguồn gốc, quản trị sản xuất và phát triển bền vững. Đích đến được nêu không chỉ là trở thành nhà cung cấp trực tiếp cho hoạt động tại Việt Nam mà còn có thể phục vụ các thị trường ngoài nước. Nếu thiếu hướng dẫn thực tế và kết nối với yêu cầu mua hàng, doanh nghiệp nội địa khó vượt khoảng cách từ nhà thầu phụ sang nhà cung cấp trực tiếp. Vì vậy, một chương trình có tiêu chí, lộ trình và hỗ trợ nâng chuẩn sẽ hữu ích hơn những cam kết chung chung. Cơ hội cho doanh nghiệp Việt chỉ thành năng lực bền vững khi họ hiểu rõ chuẩn cần đạt và có con đường để đạt chuẩn ấy.
Đào tạo phải vượt khỏi kỹ năng vận hành dây chuyền
Apple đã triển khai chương trình đào tạo công nghệ mới cho người lao động trong chuỗi cung ứng tại Việt Nam, góp phần cải thiện tay nghề và kỹ năng chuyên môn. Phó Thủ tướng đánh giá tích cực hoạt động này nhưng đề nghị mở rộng đào tạo nhân lực công nghệ từ vận hành dây chuyền sang phát triển kỹ sư và chuyên gia về sản xuất thông minh, robot, tự động hóa, phần mềm, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. Đây là hướng hợp tác có ý nghĩa trực tiếp với người lao động: kỹ năng cao hơn có thể mở ra cơ hội đảm nhận công việc chuyên môn phức tạp hơn, thay vì chỉ làm những phần việc theo quy trình có sẵn. Chính phủ cũng đề nghị Apple tăng hỗ trợ cộng đồng phát triển ứng dụng và đào tạo kỹ năng phần mềm cho kỹ sư, doanh nghiệp Việt. Đào tạo nhân lực công nghệ sẽ đem lại giá trị lâu dài nếu gắn với nhu cầu thực tế của nhà cung cấp và tạo cơ hội áp dụng kỹ năng ngay trong công việc. Khi nhân lực tiến bộ song hành với doanh nghiệp, Việt Nam có cơ sở để tham gia sâu hơn vào các khâu giàu tri thức.
Điều kiện xanh và môi trường đầu tư cũng quyết định bước tiến
Cuộc gặp cũng đề cập đến những điều kiện vận hành ảnh hưởng trực tiếp tới Apple và các nhà cung cấp. Bà Iris Cui ghi nhận cải thiện hạ tầng, việc hoàn thiện quy định quản lý và đơn giản hóa thủ tục cấp giấy phép lao động; bà đồng thời kiến nghị tiếp tục tháo gỡ vướng mắc về thuế nhà thầu, hải quan và cơ chế hỗ trợ đầu tư cho dự án công nghệ cao. Nhu cầu chuyển đổi xanh là một lý do khiến cơ chế mua bán điện trực tiếp được đặt lên bàn thảo luận: Apple muốn tăng sử dụng điện sạch phù hợp với mục tiêu giảm phát thải và tạo thuận lợi cho nhà cung cấp tại Việt Nam. Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Công Thương sớm nghiên cứu kiến nghị này, cân bằng lợi ích và tính đến điều kiện vận hành hệ thống điện; Bộ Tài chính được yêu cầu hướng dẫn doanh nghiệp áp dụng quy định hiện hành và xử lý vấn đề thuộc thẩm quyền. Kết quả vì thế phụ thuộc cả vào hợp tác doanh nghiệp lẫn chính sách thực thi. Chính phủ cho biết sẽ tiếp tục cải thiện thể chế, hạ tầng, nhân lực và môi trường đầu tư để Apple cùng các doanh nghiệp công nghệ cao phát triển lâu dài, bền vững tại Việt Nam.
Kết luận: cơ hội nằm ở phần giá trị được giữ lại
Đề nghị dành cho Apple đặt ra một hướng đi rõ: nâng cấp vai trò của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu bằng nhà cung cấp nội địa vững hơn, kỹ sư được đào tạo sâu hơn và nhiều công đoạn kỹ thuật có giá trị gia tăng cao hơn. Cuộc gặp giữa Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc và bà Iris Cui đã ghi nhận cả những thuận lợi hiện có lẫn các vấn đề cần tiếp tục xử lý. Thành công không nên được hiểu đơn thuần là thêm hoạt động sản xuất. Điều đáng kỳ vọng là doanh nghiệp Việt có thể đáp ứng chuẩn quốc tế, người lao động có kỹ năng để tiến lên các vị trí chuyên môn và công nghệ được tạo ra nhiều hơn tại chỗ. Apple có thể góp phần thúc đẩy chuyển dịch ấy thông qua chương trình nhà cung cấp, đào tạo kỹ sư và hợp tác với cộng đồng phát triển ứng dụng. Nếu các đề xuất được chuyển thành lộ trình cụ thể và chính sách hỗ trợ đi cùng, Apple tại Việt Nam có thể trở thành nền tảng để doanh nghiệp trong nước bước sâu hơn vào mạng lưới toàn cầu, thay vì chỉ hiện diện ở những công đoạn giá trị thấp.
