Tình bạn làm thay đổi lựa chọn trước khay thức ăn
Tình bạn tinh tinh là mối gắn kết xã hội thể hiện qua những hành vi lặp lại như chải lông, ở gần, tiếp xúc cơ thể và ăn cùng nhau, chứ không chỉ là sự hiện diện cạnh nhau. Trong một thí nghiệm tại Khu bảo tồn tinh tinh đảo Ngamba ở Uganda, Yoyo có thể kéo dây để lấy khay dứa Pasa đang ăn, nhưng lại quay lưng và ngồi xuống. Khoảnh khắc ấy gợi ra điều đáng chú ý: quan hệ giữa hai cá thể có thể ảnh hưởng đến việc chúng có giành thức ăn hay không.
Đây không chỉ là một cảnh dễ nhân hóa thành câu chuyện về lòng tốt. Nhóm nghiên cứu trước đó dành 800 giờ quan sát 26 con tinh tinh để đánh giá mức độ thân thiết, dựa trên các hành vi xã hội cụ thể. Yoyo và Pasa thuộc nhóm bạn thân: cả hai được giải cứu từ tự nhiên khi còn nhỏ, thường nghỉ ngơi cạnh nhau, chải lông và chia sẻ thức ăn. Việc đặt hành động của Yoyo vào bối cảnh ấy giúp câu hỏi trở nên sắc nét hơn: liệu tinh tinh có kiềm chế khi đối diện một người bạn thân?
Một phép thử đơn giản, một khác biệt có ý nghĩa
Trong thí nghiệm, hai con tinh tinh ở hai phòng riêng, vẫn nhìn và nghe được nhau nhưng không thể tiếp xúc trực tiếp. Một con có khay dứa; con kia có thể kéo sợi dây nối với khay để giành thức ăn khi bạn đang ăn. Cách bố trí này biến một lựa chọn xã hội thành hành động quan sát được, thay vì buộc nhà nghiên cứu suy đoán từ tương tác tự nhiên.
Tinh tinh lấy thức ăn trong 61% số lượt khi đối diện bạn thân, so với 70% khi đối diện cá thể ít thân thiết hơn. Chênh lệch không có nghĩa chúng luôn nhường bạn: chúng vẫn giành thức ăn trong hơn một nửa số lượt. Nhưng xu hướng kiềm chế theo mức độ thân thiết cho thấy hành vi tinh tinh không chỉ bị chi phối bởi cơ hội trước mắt. Trong các buổi tập không có cá thể khác, chúng luôn kéo dây lấy dứa, một dấu hiệu cho thấy việc đôi khi không kéo dây trong thí nghiệm không phải vì chúng chưa biết cách dùng thiết bị.
Bị bạn lấy mất thức ăn cũng khiến chúng phản ứng
Quan hệ xã hội còn hiện rõ ở phía con bị mất thức ăn. Tinh tinh có thể đập tay xuống đất, la hét hoặc gãi người để biểu lộ khó chịu. Đáng chú ý, phản ứng thường mạnh hơn khi lần đầu một người bạn thân giành mất thức ăn. Nhóm nghiên cứu cho rằng điều này có thể phản ánh kỳ vọng được bạn đối xử tốt hơn; đó là một cách diễn giải hợp lý, nhưng chưa phải bằng chứng rằng tinh tinh suy nghĩ về sự công bằng theo đúng nghĩa của con người.
Khi thí nghiệm lặp lại, phản ứng tiêu cực với bạn thân giảm dần, trong khi mức khó chịu với cá thể ít thân thiết vẫn tương tự. Không nên vội gọi sự thay đổi ấy là tha thứ. Có thể tinh tinh kiềm chế để giữ mối quan hệ, cũng có thể chúng dần không còn kỳ vọng nhiều như ban đầu. Sự dè dặt này quan trọng: kết quả cho thấy cảm xúc và quan hệ có liên hệ, nhưng chưa phân định được cơ chế tâm lý đứng sau.
Chia sẻ thức ăn không đồng nghĩa với lòng vị tha
Nghiên cứu tinh tinh này gợi mở rằng tinh tinh chia sẻ thức ăn trong một mạng lưới quan hệ, chứ không hành xử giống nhau với mọi cá thể. Một đôi bạn có thể thường ăn cùng nhau, nhưng sự thân thiết không xóa bỏ cạnh tranh: ngay cả với bạn thân, thức ăn vẫn bị giành trong phần lớn lượt thử nghiệm. Bức tranh thuyết phục nhất vì thế không phải là tinh tinh luôn vị tha, mà là chúng điều chỉnh hành vi theo mối quan hệ.
Đó là đóng góp đáng giá của thí nghiệm: nó nối những thói quen xã hội quan sát được với một lựa chọn cụ thể, có thể đo lường. Phát hiện rằng quan hệ ảnh hưởng đến cách tinh tinh đối xử với nhau cung cấp thêm manh mối về nguồn gốc tiến hóa của tình bạn và đạo đức ở con người, nhưng không chứng minh hai loài có cùng một quan niệm đạo đức. Kết luận hợp lý hơn là tình bạn có thể định hình sự kiềm chế và kỳ vọng—ngay cả khi khay dứa vẫn đủ sức thử thách mối quan hệ ấy.
