“Hang thỏ” bắt đầu từ những lần xem tiếp theo
Thuật toán đề xuất là hệ thống chọn video hiển thị cho mỗi người dựa trên cách họ sử dụng nền tảng; trên TikTok, cơ chế này có thể tạo “hang thỏ” khi liên tục đưa người xem tới những nội dung ngày càng giống nhau. Ngày 6/11, Ủy ban châu Âu đưa ra kết luận sơ bộ rằng hệ thống đề xuất của TikTok có thể khiến người dùng tiếp xúc lặp đi lặp lại với nội dung bất lợi cho sức khỏe tâm thần, qua đó có dấu hiệu vi phạm Đạo luật Dịch vụ kỹ thuật số (DSA). Đây chưa phải phán quyết cuối cùng, nhưng là lời cảnh báo đáng chú ý: trải nghiệm cá nhân hóa không chỉ phản ánh lựa chọn của người dùng mà còn có thể thu hẹp những gì họ nhìn thấy.
Theo lập luận của EU, mỗi lượt xem hay lượt thích có thể trở thành tín hiệu để mục Dành cho bạn đề xuất thêm video cùng chủ đề. Cơ chế ấy dễ biến sự tò mò thoáng qua thành một dòng nội dung liên tục, dù người dùng không chủ động muốn theo đuổi chủ đề đó.
Khi nội dung lặp lại ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần
Rủi ro EU nêu không nằm ở một video đơn lẻ, mà ở chuỗi video về nỗi buồn, sự cô lập hoặc hình thể cứ tiếp tục xuất hiện. Tiếp xúc lặp lại có thể làm tăng lo âu, giảm lòng tự trọng và làm nặng thêm những vấn đề về hình ảnh cơ thể, rối loạn ăn uống hay sức khỏe tâm thần. Người trưởng thành dễ tổn thương và trẻ vị thành niên có thể đặc biệt chịu tác động.
Điều đáng lo là người xem có thể khó tự thoát khỏi vòng lặp ấy. Nếu thuật toán ưu tiên thời lượng xem, một người dừng lại trước nội dung gây bất an có thể nhận thêm video tương tự, dù họ xem vì lo lắng, tò mò hay muốn hiểu điều mình vừa thấy. Nút “Không quan tâm” khi đó có thể không đủ sức thay đổi dòng đề xuất. Vì vậy, không thể xem quyền kiểm soát nội dung là trách nhiệm riêng của người dùng: nền tảng cũng phải tính đến tác động của thiết kế.
EU muốn TikTok thay đổi cách đề xuất
Ủy ban châu Âu cho rằng các biện pháp giảm thiểu rủi ro của TikTok chưa hiệu quả và yêu cầu nền tảng điều chỉnh thiết kế mục Dành cho bạn. Hướng thay đổi được nêu gồm giảm vai trò của thời lượng xem trong việc đề xuất video, coi trọng hơn những lựa chọn người dùng chủ động thể hiện, giúp họ dễ tìm và sử dụng công cụ kiểm soát, đồng thời kiểm tra thuật toán định kỳ. Đây là yêu cầu đáng kể: thay vì bắt người dùng liên tục sửa dòng nội dung đã bị cá nhân hóa, TikTok cần làm cho lựa chọn của họ thực sự có ảnh hưởng.
Cuộc xem xét nằm trong quá trình điều tra rộng hơn của EU về việc TikTok tuân thủ DSA, bao gồm cả các vấn đề thiết kế có thể gây nghiện và bảo vệ trẻ vị thành niên. Điều đó cho thấy tranh luận không chỉ xoay quanh một nút bấm hay một nhóm video, mà còn là trách nhiệm của nền tảng đối với cách hệ thống đề xuất định hình trải nghiệm.
Cáo buộc chưa phải phán quyết cuối cùng
TikTok bác bỏ các cáo buộc, cho rằng kết luận của EU có điểm thiếu chính xác và không phản ánh đúng cách nền tảng vận hành hay những biện pháp bảo vệ người dùng. Công ty hiện có quyền tiếp cận hồ sơ điều tra và gửi phản hồi chính thức. Ủy ban châu Âu cũng nhấn mạnh các phát hiện sơ bộ chưa định đoạt kết quả cuối cùng; vì thế, cần phân biệt rõ cáo buộc hiện tại với quyết định pháp lý sau cùng.
Nếu kết luận được xác nhận và TikTok bị xác định vi phạm DSA, công ty mẹ ByteDance có thể đối mặt mức phạt tối đa bằng 6% doanh thu toàn cầu hằng năm. Nhưng trọng tâm không nên chỉ là khoản phạt: bài kiểm tra thực sự là liệu TikTok có thay đổi hệ thống để người dùng dễ thoát khỏi nội dung gây hại hay không. Kết luận sơ bộ của EU chưa khép lại vụ việc, nhưng đã đặt ra một tiêu chuẩn cần thiết: cá nhân hóa không thể là lý do để bỏ qua sức khỏe tâm thần và quyền lựa chọn của người xem.
