Từ đô thị đơn tâm sang mạng lưới nhiều cực
Đô thị đa cực là mô hình tổ chức thành phố quanh nhiều trung tâm có chức năng riêng, liên kết bằng hạ tầng chung để phân bố việc làm, dân cư và dịch vụ thay vì dồn về một lõi duy nhất. Ngày 30/10, HĐND TP.HCM thông qua quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025–2050, tầm nhìn 100 năm, cho không gian rộng khoảng 6.772 km² với 168 đơn vị hành chính. Đây là lựa chọn cần thiết sau nhiều thập kỷ phát triển đơn tâm, khi dân số, việc làm, trường học và bệnh viện tập trung quá mức, gây quá tải, ùn tắc và ô nhiễm. Việc hợp nhất Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu cũng đặt ra yêu cầu kết nối công nghiệp, cảng biển với tài chính và dịch vụ đô thị, thay vì để các khu vực vận hành rời rạc.
Điểm đáng chú ý của quy hoạch TP.HCM không nằm ở việc mở rộng địa giới trên giấy, mà ở nỗ lực biến các khu vực thành một hệ thống bổ trợ. Mô hình chỉ có ý nghĩa nếu mỗi cực tạo được việc làm và dịch vụ tại chỗ, đồng thời kết nối đủ thuận tiện với những cực còn lại. Nếu không, “đa cực” có thể chỉ là tên gọi mới cho sự phát triển dàn trải.
Năm cực động lực và năm trung tâm vệ tinh
Năm cực được phân vai theo thế mạnh để tạo thành một chuỗi kinh tế liên kết: lõi trung tâm đảm nhiệm tài chính, quản trị và dịch vụ quốc tế; phía Đông tập trung đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ, giáo dục và kinh tế số; phía Bắc phát triển công nghiệp công nghệ cao và logistics; phía Nam gắn với cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng; phía Tây hướng đến đô thị, y tế và giáo dục. Cách phân công này hợp lý hơn việc mọi khu vực cùng chạy theo một kiểu tăng trưởng, nhưng đòi hỏi đầu tư hạ tầng và dịch vụ xã hội đi cùng hoạt động kinh tế.
Năm trung tâm vệ tinh gồm Côn Đảo, Long Hải – Hồ Tràm, Hóc Môn – Củ Chi, Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên được kỳ vọng hỗ trợ phân bố dân cư, việc làm và dịch vụ. Chúng không nên trở thành những điểm đô thị hóa tách biệt, mà cần gắn với các cực bằng giao thông và chức năng rõ ràng. Người dân chỉ được hưởng lợi khi có thể tìm việc, học tập và tiếp cận tiện ích gần nơi ở, thay vì tiếp tục đi vào trung tâm cho hầu hết nhu cầu.
- Lõi trung tâm: tài chính, quản trị, dịch vụ quốc tế và hoạt động tri thức.
- Phía Đông: đổi mới sáng tạo, công nghệ, giáo dục và kinh tế số.
- Phía Bắc: công nghiệp công nghệ cao và logistics.
- Phía Nam: cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng.
- Phía Tây: đô thị, y tế và giáo dục.
Metro là khung kết nối, không phải lời hứa tự thân
Mạng lưới metro là điều kiện để mô hình nhiều cực hoạt động như một hệ thống, thay vì năm khu vực xa nhau. Quy hoạch định hướng đến năm 2050 có 18 tuyến đường sắt đô thị dài khoảng 961 km, cùng khoảng 450 km đường sắt đô thị nhẹ và tàu điện mặt đất. Mục tiêu đến năm 2030 là triển khai tám tuyến hoặc đoạn tuyến ưu tiên, tổng chiều dài 201 km, cùng 54 km đường sắt tốc độ cao Bến Thành – Cần Giờ. Những con số này cho thấy tầm vóc của tham vọng, nhưng kết quả sẽ phụ thuộc vào tiến độ triển khai, kết nối với xe buýt và các phương thức khác, cũng như khả năng đưa nhà ga đến gần nơi người dân sống và làm việc.
Quy hoạch xem metro là trục tổ chức không gian đô thị, gắn với định hướng TOD: bố trí nhà ở, việc làm, thương mại và tiện ích quanh đầu mối giao thông công cộng. Làm đúng, TOD có thể giảm phụ thuộc vào xe cá nhân và giúp các cực chia sẻ dòng người, dịch vụ. Nhưng xây dựng dày đặc quanh nhà ga không thể là mặc định. Mật độ phải dựa trên năng lực hạ tầng, môi trường và an toàn; quy hoạch đất, giao thông và nhu cầu đi lại cần được tính đồng bộ.
Thước đo cuối cùng là đời sống cư dân
Thành phố đặt mục tiêu để cư dân tiếp cận dịch vụ thiết yếu trong khoảng đi bộ 15 phút, đồng thời kết nối các cực trong 30 phút bằng hạ tầng giao thông nhanh. Đây là cam kết đáng kiểm chứng bằng trải nghiệm hằng ngày: người dân vùng phát triển mới có việc làm, trường học, y tế và thương mại gần nhà hay vẫn phải đi xa? Nếu mạng lưới giao thông phân bổ luồng đi lại giữa các cực hiệu quả, áp lực lên các trục hướng tâm có thể giảm; nếu thiếu kết nối, khoảng cách địa lý sẽ tiếp tục biến thành thời gian di chuyển và chi phí xã hội.
TOD cũng cần bảo vệ quyền lợi của cư dân hiện hữu. Hồ sơ nêu việc khai thác giá trị đất đai phải đi cùng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bảo đảm quyền lợi hợp pháp; phạm vi cụ thể quanh nhà ga cần được xác định theo điều kiện thực tế sau các bước lấy ý kiến, thẩm định, phê duyệt và công bố. Vì vậy, thành công của quy hoạch không thể chỉ đo bằng số kilômét đường sắt hay tốc độ đô thị hóa. Thước đo thuyết phục hơn là cơ hội sống, làm việc và tiếp cận dịch vụ có được chia đều hơn hay không.
Quy hoạch đa cực mở ra hướng đi có lý cho một TP.HCM rộng lớn hơn: phân vai rõ, kết nối bằng giao thông công cộng và phát triển quanh nhu cầu của cư dân. Nhưng bản đồ mới chỉ là điểm khởi đầu. Chỉ khi năm cực và năm trung tâm vệ tinh được đầu tư đồng bộ, metro thành phương tiện hữu dụng và TOD đi kèm bảo đảm xã hội, thành phố mới giảm được sức ép lên lõi trung tâm thay vì chuyển gánh nặng sang những khu vực khác.
