Dữ liệu chung là hạ tầng kết nối tri thức
Dữ liệu thư viện dùng chung là thông tin được các thư viện tổ chức theo nguyên tắc tương thích để có thể chia sẻ, kết nối và tái sử dụng trên nhiều hệ thống, giúp người đọc tìm thấy tài liệu vượt ra ngoài phạm vi một đơn vị. Đây không phải kho biểu ghi tập trung đơn thuần, mà là nền tảng để phối hợp nghiệp vụ và mở rộng đường tiếp cận tri thức. Ngày 29-10 tại Cần Thơ, Thư viện Quốc gia Việt Nam khai mạc hội thảo “Thư viện Việt Nam trong kỷ nguyên số: Dữ liệu dùng chung - Giá trị cộng hưởng”; sự kiện diễn ra trong hai ngày 29 và 30-10. Lãnh đạo thư viện địa phương, trường đại học, cao đẳng, chuyên gia, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ cùng tham gia trao đổi kinh nghiệm. Việc đặt dữ liệu dùng chung làm trọng tâm là lựa chọn đúng: khi người dùng tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn, từng thư viện hoạt động biệt lập sẽ khiến tri thức khó được phát hiện và khai thác.
Chuyển đổi số phải đi xa hơn số hóa
Công nghệ số đang thay đổi cách con người tạo lập, tìm kiếm, tiếp cận và sử dụng thông tin. Vì thế, chuyển đổi số trong thư viện không thể dừng ở việc quét tài liệu hay mua phần mềm; đích đến phải là kết nối nguồn lực, nâng chất lượng dữ liệu và phục vụ người đọc trong môi trường liên thông. Ngành thư viện đã áp dụng các quy tắc mô tả, khổ mẫu và hệ thống phân loại như AACR2, MARC 21, DDC, đồng thời phát triển phần mềm quản trị, thư viện số và số hóa tài liệu. Nhưng cùng dùng chuẩn nghiệp vụ chưa bảo đảm dữ liệu tự động tương thích. Khác biệt trong cách ghi tên người, cơ quan và chủ đề, biểu ghi trùng lặp, hệ thống thiếu kết nối, cùng câu hỏi về định danh và quyền truy cập vẫn cản trở việc dùng lại dữ liệu. Bởi vậy, chia sẻ dữ liệu là phần cốt lõi của chuyển đổi số, không phải tính năng phụ thêm sau khi xây xong nền tảng.
Lợi ích chỉ đến khi có quy tắc và trách nhiệm chung
Dữ liệu được tổ chức để chia sẻ có thể giảm công sức biên mục trùng lặp, khuyến khích biên mục hợp tác và tạo điều kiện phát triển dịch vụ liên thư viện. Với người đọc, lợi ích cụ thể là tìm tài liệu từ nhiều nguồn, biết nơi lưu giữ và hiểu điều kiện tiếp cận thuận tiện hơn. Với từng thư viện, đó là cơ hội để vốn tài liệu của mình được phát hiện và sử dụng rộng hơn thay vì chỉ phục vụ những người đã biết đến đơn vị. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế thỏa thuận giữa các bên. Hội thảo tập trung bàn về chuẩn hóa, chất lượng và khả năng tái sử dụng dữ liệu, các mô hình liên thông, biên mục hợp tác, hạ tầng, quản trị, bản quyền, nguồn lực và nhân lực. Các đại biểu cũng thống nhất rằng giá trị cộng hưởng chỉ hình thành khi dữ liệu được xây dựng theo những nguyên tắc có thể chia sẻ. Nếu thiếu quy định về quyền truy cập, cập nhật và trách nhiệm đóng góp, kho dữ liệu chung có nguy cơ trở thành nơi tập hợp thông tin rời rạc thay vì một công cụ phục vụ thực chất.
Lộ trình khả thi quan trọng hơn một nền tảng duy nhất
Hướng đi hợp lý không phải buộc mọi thư viện dùng chung một phần mềm, mà là thống nhất yêu cầu dữ liệu tối thiểu, nâng tính nhất quán của biểu ghi, chuẩn hóa phương thức kết nối và từng bước xây dựng dữ liệu thẩm quyền dùng chung. Cùng lúc, cần phân định rõ trách nhiệm đóng góp, cập nhật, kiểm soát và khai thác dữ liệu. Lộ trình cũng phải kế thừa hạ tầng, dữ liệu hiện có và tôn trọng đặc thù, năng lực của từng loại hình thư viện. Khung chính sách đã có thêm cơ sở từ Luật Thư viện năm 2019, Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024 và Quyết định 611/QĐ-TTg năm 2026 về chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa. Bước tiếp theo là biến định hướng thành cơ chế phối hợp có thể thực hiện. Thư viện Quốc gia Việt Nam cho biết sẽ tiếp tục đồng hành, chia sẻ kinh nghiệm, xác định ưu tiên và thúc đẩy hợp tác thiết thực. Thành công không nằm ở số lượng dữ liệu được đưa lên mạng, mà ở khả năng kết nối chúng để người đọc tìm và sử dụng tri thức dễ dàng hơn.
