Khỏi một lần không đồng nghĩa miễn dịch với mọi chủng
Virus Rhino là nhóm virus đường hô hấp gồm nhiều chủng khác nhau, có thể gây triệu chứng như sổ mũi, nghẹt mũi và ho; miễn dịch sau khi mắc một chủng không bảo vệ toàn diện trước các chủng còn lại. Đây là lý do trẻ có thể mắc lại bệnh dù vừa hồi phục, chứ không nhất thiết là cơ thể chưa tạo miễn dịch. Virus Rhino có ba nhóm chính A, B và C, với hơn 160 chủng khác nhau.
Khi virus xâm nhập, hệ miễn dịch tạo kháng thể để nhận diện và chống lại chủng đã gây bệnh. Nhưng vì các chủng khác nhau, kháng thể ấy có thể không bảo vệ hiệu quả trước một chủng mới. Nói cách khác, miễn dịch có thể đặc hiệu với lần nhiễm trước, chứ không phải tấm khiên chung chống mọi virus Rhino đang lưu hành. Vì vậy, virus Rhino ở trẻ có thể gây những đợt bệnh nối tiếp nhau, nhất là khi trẻ tiếp xúc nhiều chủng khác nhau.
Nguy cơ phơi nhiễm tăng khi trẻ bắt đầu đi nhà trẻ, nơi các bé tiếp xúc gần, dùng chung đồ chơi và sinh hoạt trong không gian tập thể. Trẻ cũng thường chưa có nhiều lần tiếp xúc với các chủng virus khác nhau. Do đó, việc trẻ tái nhiễm virus sau khi khỏi một đợt không tự nó chứng minh miễn dịch bất thường; điều quan trọng là theo dõi mức độ hồi phục và diễn tiến triệu chứng.
Triệu chứng có thể trở lại, nhưng cần nhìn cả diễn tiến
Một đợt Rhino tái diễn thường có biểu hiện giống cảm lạnh: hắt hơi, sổ mũi, nghẹt mũi, ho, đau họng và đôi khi sốt. Phần lớn trẻ hồi phục trong khoảng 7–10 ngày, dù ho có thể kéo dài; mức độ bệnh giữa các lần nhiễm không nhất thiết giống nhau và lần sau không mặc nhiên nhẹ hơn lần trước.
Rhino đôi khi ảnh hưởng đường hô hấp dưới, gây khò khè hoặc khởi phát cơn hen, đặc biệt ở trẻ sinh non, có tiền sử hen, bệnh phổi mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch. Khi triệu chứng hô hấp xuất hiện liên tiếp, bác sĩ cần xem xét khoảng cách giữa các đợt, trẻ đã hồi phục đến đâu và biểu hiện hiện tại. Xét nghiệm PCR đa tác nhân có thể hỗ trợ tìm tác nhân gây bệnh, nhưng PCR dương tính với Rhino hai lần chưa đủ chứng minh đã có hai đợt nhiễm: dấu vết virus từ lần trước vẫn có thể được phát hiện sau khi triệu chứng cải thiện.
Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu sốt tái đi tái lại, ho tăng dần, ăn uống giảm rõ hoặc bệnh đã thuyên giảm rồi trở nặng. Khó thở, co lõm lồng ngực, tím tái hoặc li bì là dấu hiệu cần cấp cứu. Không nên tự kết luận trẻ mắc lại cùng một chủng chỉ dựa vào triệu chứng hoặc một kết quả xét nghiệm.
Đồng nhiễm khiến bệnh cảnh phức tạp hơn
Tái nhiễm không phải lời giải duy nhất cho những đợt bệnh hô hấp ở trẻ. Một bé trai 2 tuổi tên Sơn được ghi nhận sốt cao, ho, thở nhanh và rút lõm lồng ngực; xét nghiệm phát hiện đồng thời RSV, vi khuẩn á ho gà và phế cầu. Đây là ví dụ cho thấy đồng nhiễm hô hấp có thể liên quan nhiều tác nhân, không chỉ một virus đơn lẻ.
Bé được chẩn đoán viêm phổi do RSV và viêm mũi họng cấp; xét nghiệm chuyên sâu còn phát hiện vi khuẩn á ho gà, H. influenzae và phế cầu. Trong quá trình điều trị, nhịp thở lên 56 lần/phút, SpO₂ giảm còn 92% và bé cần thở oxy qua mặt nạ. Sau sáu ngày, tình trạng suy hô hấp hết và bé được xuất viện. Trường hợp này nhấn mạnh rằng mức độ nặng không thể được đánh giá chỉ bằng triệu chứng ban đầu, còn việc xác định nhiều tác nhân có thể giúp bác sĩ điều chỉnh hướng điều trị.
RSV ở trẻ nhỏ có thể đi kèm những tác nhân khác, khiến việc theo dõi và điều trị phức tạp hơn. Cha mẹ nên để ý nhịp thở, thân nhiệt, khả năng ăn uống và độ tỉnh táo. Sốt cao, thở nhanh, khó thở, co lõm lồng ngực, tím tái, li bì, bỏ ăn hoặc SpO₂ dưới 95% là những dấu hiệu cần đưa trẻ đến cơ sở y tế.
Phòng lây và chăm sóc đúng cách quan trọng hơn tự dùng thuốc
Hiện chưa có vaccine phòng virus Rhino, nên các biện pháp giảm lây vẫn đáng chú ý: hướng dẫn trẻ rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, vệ sinh đồ chơi và hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng hô hấp. Khi trẻ mắc bệnh, cho nghỉ ngơi, uống đủ nước và chăm sóc triệu chứng phù hợp với độ tuổi.
Không tự cho trẻ dùng kháng sinh hoặc thuốc cảm phối hợp khi chưa có chỉ định. Kháng sinh chỉ được sử dụng theo hướng dẫn của bác sĩ; thuốc khí dung và thuốc điều trị triệu chứng cũng cần được tư vấn phù hợp. Nếu trẻ thường xuyên mắc nhiễm trùng nặng, phải nhập viện nhiều lần hoặc chậm tăng cân, cần đưa trẻ đi kiểm tra để loại trừ vấn đề sức khỏe tiềm ẩn.
Hai tình huống—Rhino có thể tái xuất hiện do trẻ gặp chủng khác và một ca đồng nhiễm nhiều tác nhân—nhắc cha mẹ rằng bệnh hô hấp ở trẻ có thể tái diễn hoặc phức tạp hơn dự đoán. Thay vì cho rằng lần bệnh mới chỉ là cảm lạnh thông thường, hãy theo dõi diễn tiến, nhận biết dấu hiệu nguy hiểm và tìm tư vấn y tế đúng lúc.
