Ưu đãi thuế mở cửa, chưa giữ được khách hàng
Tiêu chuẩn xuất khẩu EU là tập hợp yêu cầu pháp lý, quy định tại từng nước thành viên và điều kiện riêng của nhà mua hàng về sản phẩm, nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất cùng trách nhiệm xã hội và môi trường. Đây không còn là bài kiểm tra ở cửa khẩu: doanh nghiệp phải chứng minh cách hàng hóa được tạo ra để duy trì quan hệ thương mại lâu dài. EVFTA có hiệu lực từ tháng 8/2020, đưa hàng Việt vào lộ trình hưởng ưu đãi thuế đối với khoảng 99% số dòng thuế, qua đó cải thiện sức cạnh tranh về giá và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường. Nhưng ưu đãi ấy không phải bảo hiểm cho đơn hàng. Khi nhà nhập khẩu có nhiều lựa chọn, chênh lệch thuế có thể giúp doanh nghiệp được cân nhắc; năng lực đáp ứng yêu cầu mới, đổi mới sản xuất và uy tín mới quyết định liệu họ có được chọn lần nữa.
Đây là điểm doanh nghiệp cần nhìn thẳng: đạt mức tối thiểu để hàng được nhập khẩu chỉ là điều kiện cần. Nhà mua hàng còn đặt ra chuẩn riêng, đôi khi cao hơn yêu cầu chung. Vì thế, tính toán lợi thế EVFTA vào EU mà bỏ qua chi phí tổ chức dữ liệu, kiểm soát quy trình và nâng cấp sản xuất sẽ dẫn đến chiến lược ngắn hạn: vào được thị trường nhưng dễ mất khách khi yêu cầu thay đổi.
Nguồn gốc và phát thải trở thành bằng chứng cạnh tranh
Nhà nhập khẩu EU ngày càng muốn biết nguyên liệu đến từ đâu, hàng được sản xuất bằng nguồn năng lượng nào, phát thải bao nhiêu và điều kiện lao động ra sao. Họ không chỉ cần lời hứa chung mà cần dữ liệu có thể kiểm chứng trên toàn chuỗi cung ứng. Nói cách khác, năng lực cung cấp bằng chứng đang trở thành một phần của chất lượng hàng hóa. Áp lực tăng lên vì EU đang triển khai hoặc chuẩn bị các quy định liên quan đến carbon, chống mất rừng, thiết kế sinh thái, bao bì và trách nhiệm chuỗi cung ứng. CBAM bước vào giai đoạn chính thức từ ngày 1/1/2026, trước mắt áp dụng trong phạm vi các nhóm như sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro. Với doanh nghiệp thuộc các ngành liên quan, thiếu dữ liệu phát thải hoặc không thống nhất cách tính với đối tác có thể làm suy yếu khả năng cung ứng, ngay cả khi sản phẩm đáp ứng yêu cầu kỹ thuật.
Truy xuất nguồn gốc cũng không thể dừng ở nhà cung cấp trực tiếp. Với hàng thuộc diện điều chỉnh của EUDR, doanh nghiệp cần quan tâm đến tính hợp pháp, thông tin địa lý và việc sản phẩm không liên quan đến mất rừng sau mốc quy định. Các mốc áp dụng tiếp theo được nêu là 30/12/2026 với doanh nghiệp lớn, vừa và 30/6/2027 với doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ thuộc diện tương ứng. Đây là thời điểm để rà soát dữ liệu ngay, thay vì chờ khách hàng yêu cầu mới bắt đầu lần tìm hồ sơ.
Tuân thủ phải đi từ nhà máy đến vùng nguyên liệu
Trường hợp H&M yêu cầu nhà cung cấp tại Việt Nam đầu tư điện mặt trời mái nhà, lắp lò hơi sinh khối và chuyển đổi nhiên liệu cho lò hơi cho thấy nhà mua hàng có thể thúc đẩy thay đổi ngay trong nhà máy. Đây không chỉ là đánh giá sản phẩm cuối cùng, mà là phép thử về khả năng chuyển đổi công nghệ và đáp ứng mục tiêu giảm phát thải của khách hàng. Doanh nghiệp chờ đến lúc có đơn hàng mới tính phương án thường sẽ bị động về tiến độ, dữ liệu lẫn năng lực sản xuất. Cách thích ứng thực tế là lập hồ sơ theo từng mã hàng và thị trường; lưu thông tin nguyên liệu, quy trình, kiểm nghiệm và dữ liệu truy xuất; đồng thời thiết lập kiểm soát nội bộ từ vùng trồng đến lô hàng. Với nông sản, thông tin vùng nguyên liệu, nhật ký canh tác, mã QR và số lô có thể giúp khách hàng kiểm tra hành trình sản phẩm. Chuỗi cung ứng bền vững vì vậy không phải khẩu hiệu tiếp thị, mà là hệ thống vận hành tạo ra bằng chứng nhất quán.
Trách nhiệm cũng không thể chỉ đặt lên vai nhà xuất khẩu cuối cùng. Nếu dữ liệu từ nhà cung cấp cấp dưới thiếu hoặc không đáng tin, doanh nghiệp vẫn khó chứng minh nguồn gốc và tác động của hàng hóa. Cần thống nhất cách thu thập thông tin, phân công người chịu trách nhiệm và lưu hồ sơ đủ lâu để phản hồi yêu cầu của nhà nhập khẩu. Uy tín hình thành qua những lô hàng ổn định, dữ liệu khớp với thực tế và cách xử lý minh bạch khi phát hiện vấn đề.
Lợi thế dài hạn thuộc về doanh nghiệp biết chứng minh
Doanh nghiệp nên xem tuân thủ là năng lực kinh doanh, không phải thủ tục làm riêng để vượt một đợt kiểm tra. Trước hết, cần xác định quy định áp dụng theo mặt hàng và thị trường; tiếp đó đánh giá khoảng trống dữ liệu, nguồn nguyên liệu và phát thải; cuối cùng lập kế hoạch đầu tư, phối hợp với nhà cung cấp và trao đổi sớm với nhà nhập khẩu. Cách làm này giúp ưu tiên đúng rủi ro thay vì dàn trải nguồn lực. Các mốc quy định cũng đòi hỏi chuẩn bị liên tục: bên cạnh lộ trình EUDR, quy định cấm sản phẩm liên quan đến lao động cưỡng bức dự kiến áp dụng từ ngày 14/12/2027. Doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị, nhưng không nên nhầm thời gian với sự bảo đảm. Người mua có thể đưa tiêu chí riêng vào hợp đồng sớm hơn quy định bắt buộc, nhất là khi họ cần chứng minh trách nhiệm của chính mình.
Điều người tiêu dùng cuối cùng ít nhìn thấy—nguồn nguyên liệu, năng lượng và điều kiện lao động—lại có thể quyết định hàng Việt còn hiện diện trên kệ hay không. Khi dữ liệu đáng tin gắn với cải tiến sản xuất, tuân thủ xanh không chỉ là khoản phải bỏ ra để vượt rào cản mà còn tạo niềm tin, giữ đơn hàng và nâng giá trị hàng hóa trong chuỗi cung ứng châu Âu. Kết luận rất rõ: EVFTA giúp doanh nghiệp bước vào cuộc chơi; muốn ở lại, họ phải chứng minh sản phẩm tốt được làm ra có trách nhiệm.
