Đề xuất mới, câu hỏi cũ về công bằng
Giá điện theo giờ là cách tính tiền điện dựa trên thời điểm khách hàng sử dụng, với mức giá phân biệt giữa giờ cao điểm, giờ thấp điểm và giờ bình thường; hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc vào khả năng điều chỉnh thời gian dùng điện của từng hộ. Chiều 20/10, Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng trình Quốc hội dự thảo sửa đổi Luật Điện lực, trong đó đề xuất áp dụng giá bán lẻ điện theo các khung giờ với khách hàng sinh hoạt khi đủ điều kiện kỹ thuật, đồng thời giao Bộ Công Thương xây dựng lộ trình. Đây là một phần trong hướng sửa luật rộng hơn, gồm phát triển thị trường điện cạnh tranh và mở rộng đối tượng mua bán điện trực tiếp. Mục tiêu khuyến khích dịch chuyển nhu cầu, giảm tải vào giờ cao điểm là có cơ sở. Nhưng trước khi biến mục tiêu ấy thành hóa đơn của mọi gia đình, nhà làm luật cần trả lời câu hỏi căn bản: ai có thể đổi giờ dùng điện, và ai sẽ phải trả thêm vì không thể đổi?
Giờ cao điểm trùng với nhịp sống gia đình
Theo khung giờ mới của hệ thống điện, giờ cao điểm kéo dài từ 17h30 đến 22h30, từ thứ Hai đến thứ Bảy; giờ thấp điểm là từ 0h đến 6h mỗi ngày. Đây chính là lúc nhiều người về nhà, nấu ăn, tắm giặt, học tập và dùng các thiết bị thiết yếu. Đại biểu Tạ Thị Yên lưu ý rằng nhà máy có thể bố trí lại ca sản xuất, còn gia đình khó chuyển bữa tối sang 11 giờ đêm hoặc yêu cầu trẻ nhỏ chờ hết giờ cao điểm mới học, mới tắm. Khác biệt ấy khiến biểu giá điện theo giờ không tác động đồng đều: người có thiết bị hẹn giờ hay lịch sinh hoạt linh hoạt có thể dịch chuyển một phần phụ tải, còn nhiều hộ khác không có lựa chọn tương tự. Nếu buổi tối trở thành khung giá cao nhất, các gia đình không đổi được lịch có thể trả thêm dù lượng điện tiêu thụ không tăng.
Thiếu dữ liệu, nguy cơ áp dụng đại trà
Điểm đáng lo không chỉ là khung giờ, mà còn là những phần dự thảo chưa xác định: nhóm hộ nào chịu tác động, lộ trình ra sao và hóa đơn có thể thay đổi thế nào. Nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Năng lượng Ngô Tuấn Kiệt nhận định định giá theo giờ có thể khuyến khích điều chỉnh hành vi và giảm áp lực hệ thống, nhưng khả năng dịch chuyển thời điểm dùng điện giữa các nhóm khách hàng rất khác nhau. Ông đề nghị làm rõ điều kiện kỹ thuật, thời điểm triển khai và lượng hóa số hộ có thể thay đổi giờ sử dụng, mức giảm phụ tải cao điểm cũng như lợi ích thực tế cho hệ thống. Cảnh báo này cần được xem là yêu cầu trước khi quyết định, không phải việc có thể bổ sung sau khi áp dụng. Thiếu đánh giá và thông tin dễ khiến người dân không biết cách tính hóa đơn, trong khi nhóm ít khả năng điều chỉnh lịch sinh hoạt có nguy cơ gánh bất lợi lớn hơn.
Thí điểm trước khi mở rộng
Ý kiến tại Quốc hội đã đưa ra hướng đi thận trọng hơn: đại biểu Trần Vũ Khiêm đề nghị chỉ thí điểm, đánh giá kỹ tác động với hộ thu nhập thấp và hỗ trợ chuyển đổi thiết bị tiết kiệm điện. Đại biểu Tạ Thị Yên cũng đề nghị chưa áp dụng đại trà; cần xét nhóm khách hàng, mức tiêu thụ, khả năng dịch chuyển phụ tải, công tơ và hạ tầng, rồi mới đánh giá việc mở rộng. Thí điểm nên có tiêu chí rõ ràng, công khai cách tính và theo dõi cả hóa đơn hộ gia đình lẫn mức giảm tải thực tế. Có thể bắt đầu với nhóm có mức tiêu thụ cao và khả năng điều chỉnh phụ tải, nhưng tiêu chí lựa chọn cần được công bố, không mặc định rằng mọi hộ đều có cùng điều kiện. Chỉ khi dữ liệu cho thấy lợi ích hệ thống đi cùng cách bảo vệ người khó đổi lịch, giá điện sinh hoạt theo giờ mới có cơ sở để mở rộng.
Công bằng phải đi cùng hiệu quả
Giá điện theo giờ có thể là công cụ hữu ích để phân bổ nhu cầu điện hợp lý hơn trong ngày, nhưng không nên được đánh giá chỉ bằng khả năng tạo động lực tiết kiệm. Chính sách còn phải chứng minh rằng lợi ích giảm phụ tải đủ rõ, cách tính minh bạch và chi phí không dồn lên những gia đình ít khả năng thay đổi sinh hoạt. Trước khi triển khai rộng, cơ quan soạn thảo cần công bố nhóm áp dụng, lộ trình, điều kiện kỹ thuật, phương án hỗ trợ và kết quả thí điểm để người dân có thể dự liệu tác động. Thí điểm không phải cách trì hoãn cải cách; đó là bước kiểm tra cần thiết để tránh biến một tín hiệu giá thành khoản bất lợi mà người dùng không thể né. Kết luận nên rõ ràng: chỉ mở rộng biểu giá điện khi dữ liệu chứng minh chính sách vừa giảm áp lực giờ cao điểm, vừa bảo vệ được các hộ dễ chịu tác động.
