Nghiên cứu phải đi đến ruộng đồng và thị trường
Khoa học nông nghiệp là hoạt động nghiên cứu và ứng dụng tri thức, công nghệ để giải quyết vấn đề sản xuất, nâng chất lượng nông sản và tạo giá trị cho người trồng trọt, chăn nuôi. Điểm quyết định không phải số lượng đề tài, mà là khả năng biến kết quả nghiên cứu thành công cụ người sản xuất có thể dùng.
Sáng 27/10, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng dự hội nghị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng nông nghiệp miền Bắc, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an tổ chức. Thông điệp của cuộc họp đáng chú ý vì khoảng cách từ phòng nghiên cứu đến sản xuất vẫn lớn, dù miền Bắc có nhiều viện và trường. Đây không phải trở ngại riêng của giới khoa học: với hơn 60% dân số sống ở nông thôn, hiệu quả nông nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế, an ninh lương thực, sức khỏe và chất lượng sống.
Kết quả đã có cho thấy tiềm năng rõ rệt: giống lúa mới, công nghệ sinh học, cơ giới hóa và quy trình canh tác tiên tiến giúp năng suất tăng khoảng 9,9%, sản lượng tăng ước 2,4 triệu tấn mỗi năm. Nhưng thành tựu ấy chưa đủ nếu nghiên cứu không được tổ chức để nhân rộng. Khoa học chỉ trở thành động lực tăng trưởng khi nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp tiếp cận được giải pháp phù hợp.
Năm điểm nghẽn không thể tháo rời từng mảnh
Các rào cản được nêu không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm. Sản xuất nhỏ lẻ, phân tán khiến công nghệ khó áp dụng đồng đều; nghiên cứu và chuyển giao dàn trải làm nguồn lực bị chia mỏng; hạn chế về giống và công nghệ đầu vào kìm năng suất. Sau thu hoạch, thiếu công nghệ bảo quản và chế biến sâu khiến nông sản khó giữ chất lượng, kéo dài thời gian tiêu thụ và tăng giá trị. Dữ liệu ngành chưa liên thông, trong khi nhân lực số còn yếu, lại cản trở cả điều hành lẫn quyết định sản xuất.
Bên cạnh năm vấn đề này, hội nghị nhấn mạnh các nút thắt thể chế, cơ chế tài chính, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và hạ tầng dùng chung; liên kết chuỗi giá trị cũng chưa đủ chặt. Đây là một hệ thống vướng mắc: khó bố trí nguồn lực dài hạn nếu cơ chế tài chính không phù hợp, còn nghiên cứu dễ lệch nhu cầu nếu nhà khoa học thiếu kết nối với doanh nghiệp và địa phương. Đầu tư công nghệ riêng lẻ mà không tổ chức lại sản xuất, chia sẻ dữ liệu và phối hợp các khâu sẽ khó tạo thay đổi bền vững.
Tỷ lệ chuyển hóa kết quả nghiên cứu cho thấy sự lệch pha này: 341 trong 451 sản phẩm, tương đương khoảng 76%, vẫn ở giai đoạn nghiên cứu; chỉ khoảng 24% được ứng dụng hoặc thương mại hóa. Vì vậy, đánh giá thành công không thể dừng ở nghiệm thu đề tài. Cần nhìn vào mức độ tiếp nhận, khả năng nhân rộng và giá trị thực tế trong toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp.
Gắn đổi mới sáng tạo với nhu cầu từng ngành hàng
Hướng tháo gỡ đúng không phải đặt hàng nghiên cứu theo phong trào, mà bắt đầu từ bài toán của doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất. Phó Thủ tướng yêu cầu nhiệm vụ khoa học công nghệ gắn với nhu cầu thị trường và mục tiêu tăng trưởng của từng ngành hàng, địa phương. Cách làm này buộc nghiên cứu trả lời câu hỏi cụ thể: giống nào phù hợp vùng nguyên liệu, công nghệ nào giảm thất thoát, quy trình nào đáp ứng yêu cầu truy xuất và tiêu chuẩn tiêu thụ.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất tập trung vào giống chất lượng cao, công nghệ sinh học, tự động hóa, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc; đồng thời đổi mới nghiên cứu theo nhu cầu doanh nghiệp, thị trường, tăng liên kết giữa viện, trường, doanh nghiệp và địa phương. Đó là cách để đổi mới sáng tạo trở thành năng lực giải quyết vấn đề, thay vì một khẩu hiệu bao trùm mọi ngành hàng.
Liên kết cần bao gồm Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất, với trách nhiệm rõ ở từng khâu. Khi người mua và đơn vị chế biến tham gia từ đầu, nghiên cứu có cơ hội được thử nghiệm đúng điều kiện, hoàn thiện theo phản hồi và đi vào sản xuất. Ngược lại, nếu thị trường chỉ được hỏi đến sau khi đề tài kết thúc, thương mại hóa nghiên cứu sẽ tiếp tục là khâu yếu.
Từ giao nhiệm vụ đến kết quả có thể kiểm chứng
Tháo gỡ điểm nghẽn đòi hỏi cơ chế tài chính và thể chế khuyến khích ứng dụng, không chỉ hỗ trợ nghiên cứu ban đầu. Cơ quan quản lý cần rà soát đề tài, chọn kết quả khả thi để hỗ trợ ứng dụng và thương mại hóa, đồng thời phát triển phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu dùng chung. Song song, dữ liệu nông nghiệp và môi trường cần được kết nối để phục vụ quản lý, sản xuất, kinh doanh; nếu dữ liệu phân mảnh, cả doanh nghiệp lẫn địa phương đều khó xác định đúng nhu cầu và đo hiệu quả.
Lịch triển khai đã đặt ra các mốc cụ thể: trước ngày 15/11/2026, địa phương phía Bắc phải chọn 3–5 bài toán ưu tiên gắn sản xuất, chế biến, tiêu thụ và xây dựng thương hiệu tại vùng nguyên liệu; trước ngày 15/12/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phải hoàn thiện danh mục nhiệm vụ ưu tiên để triển khai trong quý I/2027. Những mốc này chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm đơn vị chịu trách nhiệm, đầu ra đo được và cơ chế theo dõi.
Điều ngành nông nghiệp cần chứng minh trong bước tiếp theo không phải là đã giao bao nhiêu nhiệm vụ, mà là bao nhiêu kết quả đến được người sản xuất và tạo giá trị trên thị trường. Khi thể chế, tài chính, dữ liệu và liên kết chuỗi được xử lý cùng lúc, khoa học công nghệ mới có thể chuyển từ tiềm năng thành động lực tăng trưởng thực chất.
