Từ nhận diện mối đe dọa đến phối hợp hành động
Tội phạm mạng là hoạt động phạm pháp sử dụng hoặc nhắm vào hệ thống, thiết bị và không gian số, thường vượt biên giới quốc gia nên đòi hỏi lực lượng điều tra phối hợp chia sẻ thông tin và chứng cứ kịp thời. Đây không còn là vấn đề riêng của một nước: tốc độ lan truyền của mã độc và lừa đảo khiến phản ứng chậm ở một mắt xích có thể gây thiệt hại cho người dân ở nhiều nơi.
Từ ngày 27 đến 30/10/2026 tại Hà Nội, Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an phối hợp với Ban Phòng, chống tội phạm mạng INTERPOL tổ chức hội nghị khu vực lần thứ ba, quy tụ gần 80 đại biểu từ 43 quốc gia cùng các tổ chức quốc tế và đối tác tư nhân. Các đại biểu đánh giá mối đe dọa và trao đổi cách phối hợp điều tra, xử lý vụ việc thực tế. Quy mô này cho thấy an ninh mạng khu vực không thể được củng cố bằng những nỗ lực đơn lẻ.
Phó Giám đốc Ban Phòng, chống tội phạm mạng INTERPOL Enrique Hernandez nêu bật sự gia tăng của mã độc tống tiền, phần mềm đánh cắp thông tin, lừa đảo trực tuyến và các trung tâm lừa đảo. Những mô hình phạm tội sinh lợi cho mạng lưới xuyên quốc gia nhưng để lại tổn thất trực tiếp cho người dân; vì vậy, chia sẻ cảnh báo và phối hợp sớm phải được xem là yêu cầu nghiệp vụ, không phải hoạt động phụ.
Kinh nghiệm thực tế: lần theo hạ tầng và tài sản số
Điểm đáng chú ý của hội nghị là trao đổi không dừng ở nhận diện xu hướng. Các chuyên gia an ninh mạng và blockchain chia sẻ kinh nghiệm thu thập thông tin qua việc xâm nhập trực tiếp hạ tầng của các nhóm cung cấp mã độc tống tiền dưới dạng dịch vụ, gồm Qilin, Gunra và LockBit 5.0, nhằm làm rõ cách vận hành và dịch vụ cung cấp cho các thành viên liên kết. Giá trị của cách làm này nằm ở khả năng biến dấu vết kỹ thuật thành đầu mối điều tra có thể chia sẻ giữa các cơ quan.
Kinh nghiệm song phương cũng giúp cụ thể hóa bài toán chứng cứ. Tại hội nghị INTERPOL Việt Nam–Singapore lần thứ 12, tổ chức ở Singapore ngày 28–29/10, hai bên rà soát các yêu cầu phối hợp còn tồn đọng, trong đó có bốn vụ việc Singapore đang điều tra và một yêu cầu tương trợ tư pháp của Việt Nam. Cảnh sát Singapore đồng thời chia sẻ kinh nghiệm thu giữ, bảo quản và xử lý tài sản số, gồm tiền mã hóa, trong các vụ lừa đảo trực tuyến.
Đây là phần hợp tác có ích nhất với điều tra xuyên biên giới: dữ liệu cần được chuyển thành chứng cứ đúng quy trình, còn tài sản số phải được bảo toàn trước khi bị dịch chuyển hoặc che giấu. Một đầu mối kỹ thuật hữu ích sẽ mất giá trị nếu cơ quan nhận tin không thể xác minh, sử dụng hoặc đề nghị hỗ trợ theo khuôn khổ pháp luật của mình.
Nút thắt nghiệp vụ nằm ở tốc độ và khác biệt pháp lý
Khó khăn không chỉ là tìm đúng máy chủ hay danh tính nghi phạm. Các cơ quan phải trao đổi tin báo đủ nhanh, xác định đầu mối xử lý, đáp ứng yêu cầu tương trợ tư pháp và bảo đảm chứng cứ được thu thập, lưu giữ phù hợp với pháp luật mỗi nước. Hội nghị khu vực dành thời gian nhận diện những vướng mắc nghiệp vụ và đề xuất cải thiện trao đổi thông tin, tin báo cùng năng lực ứng phó.
Cuộc gặp Việt Nam–Singapore cho thấy cơ chế hiện có có thể đem lại kết quả: hai bên đánh giá việc chia sẻ thông tin, xác minh vụ án và truy bắt đối tượng truy nã quốc tế qua INTERPOL và tương trợ tư pháp được triển khai nhanh chóng, hiệu quả. Việt Nam đã bắt giữ một đối tượng bị Singapore truy nã và dự kiến bàn giao sau hội nghị. Nhưng việc còn các yêu cầu cần rà soát cũng nhắc rằng hiệu quả không thể chỉ đo bằng một vụ bắt giữ; phản hồi đúng hạn và khép lại các đầu việc tồn đọng mới là thước đo bền vững.
Hai bên thống nhất thúc đẩy trao đổi nghiệp vụ, phản hồi kịp thời yêu cầu qua kênh INTERPOL và tương trợ tư pháp, đồng thời phối hợp truy nã trong khuôn khổ pháp luật hiện hành. Đây là ưu tiên thực tế hơn những tuyên bố chung chung: quy trình rõ và đầu mối liên lạc ổn định giúp giảm thời gian chờ khi chứng cứ số có thể biến mất nhanh.
Hợp tác công–tư cần chuyển thành năng lực thường ngày
Hội nghị tại Hà Nội cũng nhấn mạnh hợp tác giữa cơ quan thực thi pháp luật với doanh nghiệp an ninh mạng và công nghệ blockchain trong chia sẻ thông tin, đào tạo và thiết lập cơ chế phối hợp. Đây là hướng đi cần thiết, bởi khu vực tư nhân thường có dữ liệu và chuyên môn kỹ thuật mà nhà điều tra cần. Tuy nhiên, chia sẻ chỉ có ích khi đi cùng quy tắc bảo vệ thông tin, quy trình chuyển giao chứng cứ và trách nhiệm xử lý rõ ràng.
INTERPOL phát động công tác chuẩn bị cho ba chiến dịch: SECURE II chống đánh cắp thông tin, Rapid Strike 2.0 chống lừa đảo trực tuyến và Skyshield nhắm tới tội phạm thực hiện hoặc phụ thuộc vào không gian mạng trong ngành hàng không. Các chiến dịch tạo cơ hội phối hợp theo mục tiêu cụ thể; bước tiếp theo là biến kết quả trao đổi thành đầu mối điều tra, phản hồi đúng hạn và bài học đào tạo có thể áp dụng ở từng nước.
Kết luận, hợp tác quốc tế chống tội phạm mạng chỉ đáng tin khi kinh nghiệm được chuyển thành quy trình liên thông: chia sẻ tin nhanh, xử lý chứng cứ số đúng luật và theo sát yêu cầu đến khi có kết quả. Hội nghị khu vực cùng đối thoại Việt Nam–Singapore đã đặt ra đúng những việc cần làm; thách thức còn lại là duy trì chúng trong công việc thường nhật để bảo vệ người dân và củng cố an ninh mạng khu vực.
