Giảm thi là cần thiết, nhưng không thể dừng ở đổi cách tuyển
Tuyển sinh lớp 10 là quá trình phân bổ chỗ học trung học phổ thông cho học sinh sau lớp 9, thông qua thi tuyển, xét tuyển hoặc kết hợp hai phương thức theo điều kiện từng địa phương. Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến dự thảo quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp, với định hướng giảm áp lực tuyển sinh và mở rộng cách thức tuyển sinh phù hợp thực tế địa phương. Đây là hướng đi đáng ủng hộ: một kỳ thi nặng nề không nên trở thành cánh cửa duy nhất nếu hệ thống có thể bảo đảm chỗ học bằng cách khác. Nhưng thay đổi phương thức không tự động xóa bất bình đẳng. Nếu chỗ học công lập vẫn khan hiếm, xét tuyển có thể chỉ chuyển cuộc cạnh tranh từ phòng thi sang học bạ, khu vực cư trú và điều kiện học tập. Vì vậy, câu hỏi đúng không chỉ là thi mấy môn, mà là học sinh được tiếp cận trường phù hợp theo nguyên tắc nào.
Dự thảo đưa ra ba lựa chọn: xét tuyển, kết hợp thi tuyển với xét tuyển, hoặc thi tuyển. Với những địa phương vẫn tổ chức thi, đề xuất giảm từ ba môn xuống Toán và Ngữ văn nhằm giảm áp lực, tránh việc học sinh chỉ tập trung vào các môn thi và giữ mục tiêu giáo dục toàn diện. Đây là bước giảm tải có ý nghĩa, nhưng hiệu quả sẽ tùy thuộc cách thiết kế đề và cách dùng kết quả. Nếu xét tuyển được mở rộng, quy định cần nói rõ tiêu chí, phạm vi áp dụng và cách giải quyết trường hợp có nhiều hồ sơ tương đương.
Tỷ lệ học tiếp tăng, nhưng sức ép thiếu chỗ chưa tự biến mất
Bối cảnh của đề xuất là số học sinh tiếp tục học lớp 10 đang tăng. Theo ông Thái Văn Tài, tỷ lệ học sinh sau lớp 9 vào lớp 10 trong một năm tăng từ 75% lên trên 80%; một số địa phương đạt 95%, thậm chí 97%. Mở rộng cơ hội học tập phù hợp với mục tiêu phổ cập giáo dục THPT, đồng thời khiến việc tổ chức tuyển sinh cần linh hoạt hơn. Tuy nhiên, tỷ lệ cao trên toàn địa phương không bảo đảm mọi khu vực đều có đủ trường gần nhà. Tiến sĩ Lê Đông Phương cho rằng áp lực thi trước hết gắn với tình trạng thiếu chỗ tại trường THPT công lập ở một số nơi, trong khi việc mở rộng mạng lưới chưa đáp ứng đủ nhu cầu. Vì vậy, giảm áp lực thi phải đi cùng kế hoạch chỗ học; nếu không, cuộc đua chỉ đổi hình thức.
Nỗi lo của phụ huynh cho thấy vấn đề rất cụ thể: gia đình ông Cao Anh Tuấn ở Long Biên, dù quanh nhà có nhiều trường, vẫn băn khoăn con có vào được trường phù hợp hay phải đi học xa. Ông cũng lưu ý học sinh ở khu vực có điều kiện học tập thuận lợi có thể có lợi thế hơn khi xét học bạ so với các em ở vùng ven. Đây là điểm yếu lớn nếu xét tuyển lớp 10 dựa vào kết quả học tập mà thiếu cách tính đến khác biệt giữa trường và địa bàn. Lựa chọn học nghề cũng cần xuất phát từ năng lực, nguyện vọng, chứ không nên trở thành lối rẽ bị áp đặt vì thiếu chỗ ở trường THPT.
Công bằng tuyển sinh cần tiêu chí rõ và lựa chọn thật
Công bằng tuyển sinh không có nghĩa mọi nơi phải dùng cùng một kỳ thi, mà là học sinh được đánh giá theo tiêu chí minh bạch và có cơ hội tiếp cận chỗ học tương xứng. Phụ huynh và giáo viên vẫn đặt câu hỏi về tính công bằng nếu tuyển sinh chuyển mạnh sang xét học bạ. Một phương án có thể giảm áp lực thi nhưng lại làm nổi bật chênh lệch giữa các trường, nếu điểm số được đem so sánh mà không công khai cách đánh giá và bối cảnh học tập. Theo ông Phương, nếu chọn xét tuyển, cần phân vùng rõ trường nào tiếp nhận học sinh ở khu vực nào, thay vì để học sinh tự do đăng ký vào bất kỳ trường nào. Cùng với đó, cơ quan quản lý cần công bố tiêu chí từ sớm, quy trình xử lý hồ sơ và cách giải quyết khiếu nại.
Thực tiễn địa phương có thể giúp kiểm nghiệm các cách làm khác nhau. Trong năm học 2026–2027, Cần Thơ dự kiến tuyển sinh lớp 10 bằng xét hồ sơ hoặc thi tuyển tùy khu vực cư trú. Cách phân theo địa bàn chỉ đáng tin khi ranh giới và tiêu chí được thông báo rõ, đồng thời học sinh không bị đẩy vào lựa chọn bất lợi chỉ vì nơi ở. Dự thảo hiện vẫn đang được lấy ý kiến; các góp ý cần được dùng để hoàn thiện quy định trước khi áp dụng. Giảm áp lực thi là mục tiêu đúng, nhưng không thể lấy sự nhẹ nhàng của kỳ tuyển sinh làm thước đo duy nhất.
Muốn bớt căng thẳng, phải bảo đảm cả chỗ học lẫn quyền lựa chọn
Mở rộng xét tuyển lớp 10 có thể giúp nhiều học sinh tránh một kỳ thi duy nhất quyết định tương lai trước mắt. Nhưng xét tuyển chỉ công bằng khi quy tắc đủ rõ để học sinh ở những trường và khu vực khác nhau không bị đánh giá bằng một thước đo thiếu cân nhắc. Điều đó đòi hỏi công khai tiêu chí, phân vùng hợp lý, xem xét chênh lệch điều kiện học tập và tăng khả năng tiếp nhận của trường công lập ở nơi thiếu chỗ. Đồng thời, hướng học nghề cần được giới thiệu như một lựa chọn có giá trị, không phải phương án bất đắc dĩ cho học sinh không đạt điểm vào THPT. Cốt lõi của cải cách không phải bỏ thi bằng mọi giá, mà là giảm áp lực trong khi vẫn bảo vệ quyền học tập và nguyện vọng chính đáng của học sinh. Nếu thiếu những bảo đảm ấy, đổi từ thi sang xét chỉ thay đổi dạng lo lắng, chứ chưa giải quyết nguyên nhân.
