Khoa học dẫn đường cho chính sách biến đổi khí hậu
Chính sách biến đổi khí hậu là tập hợp các quyết định, công cụ pháp lý và chương trình hành động của nhà nước nhằm giảm phát thải khí nhà kính, tăng khả năng chống chịu trước thiên tai, đồng thời bảo đảm phát triển bền vững về kinh tế – xã hội và quyền lợi của người dân trong dài hạn. Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là có ứng phó hay không, mà là dựa vào nền tảng nào để ra quyết định. Việt Nam đang gửi đi một thông điệp khá rõ: khoa học phải đứng ở trung tâm của quá trình hoạch định chính sách, nếu muốn chuyển đổi xanh Việt Nam trở thành động lực tăng trưởng chứ không phải gánh nặng. Ngày 10–11/10, tại Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE) ở Gia Lai, cuộc "Đối thoại Quy Nhơn về Khí hậu và Chuyển đổi" lần thứ nhất được tổ chức với hơn 100 đại biểu và nhà khoa học Đông Nam Á tham dự. Đây không chỉ là một sự kiện học thuật, mà là phép thử cho cách Việt Nam dùng khoa học ứng dụng để thiết kế chính sách biến đổi khí hậu.
Thông điệp của Phó Thủ tướng: không thể tách tăng trưởng khỏi khoa học khí hậu
Phó Thủ tướng Ho Quốc Dũng thẳng thắn thừa nhận biến đổi khí hậu đang ăn mòn tăng trưởng: thiên tai và khí hậu làm giảm khoảng 1–1,5% GDP mỗi năm, kéo theo hàng trăm người chết, mất tích và thiệt hại kinh tế hơn 104.000 tỷ đồng chỉ trong năm 2025. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: "Vấn đề không phải lựa chọn giữa tăng trưởng kinh tế và hành động khí hậu, mà là làm sao để chuyển đổi tạo ra động lực phát triển mới". Từ đó, ông yêu cầu mọi thảo luận phải dựa trên nguyên lý khoa học và bằng chứng thực tiễn, xoay quanh an ninh năng lượng, huy động nguồn lực, tăng khả năng chống chịu của đô thị và hạ tầng, đổi mới công nghệ và phát triển nhân lực. Đây là cách đặt hàng rất cụ thể: khoa học không chỉ mô tả rủi ro, mà phải chỉ ra lựa chọn năng lượng, công nghệ, hạ tầng và đầu tư nào tối ưu trong dài hạn, thông qua phân tích khách quan, đa ngành về cơ hội, chi phí và rủi ro.
Chuyển đổi xanh Việt Nam: lấy người dân làm trung tâm, nhưng phải có dữ liệu
Điểm đáng chú ý trong định hướng chuyển đổi xanh Việt Nam là nhấn mạnh yếu tố công bằng và phù hợp với điều kiện từng địa phương. Phó Thủ tướng khẳng định quá trình chuyển đổi phải "hướng tới lợi ích của người dân, bảo đảm công bằng và phù hợp với điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia, địa phương". Nhưng để bảo vệ lợi ích người dân, không thể chỉ dựa vào khẩu hiệu; cần khoa học ứng dụng để đo lường tác động của từng lựa chọn chính sách. Tại Đối thoại Quy Nhơn, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên nhấn mạnh chuyển đổi xanh là cơ hội đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Việt Nam đang cải thiện thể chế, thúc đẩy khoa học – công nghệ, phát triển thị trường carbon, huy động tài chính xanh và đẩy nhanh chuyển đổi trong năng lượng, giao thông, xây dựng, nông nghiệp. Nói cách khác, chính sách biến đổi khí hậu đang được thiết kế như một chương trình phát triển bền vững, chứ không phải gói giải pháp môi trường tách rời kinh tế.
Kết nối khoa học với chính sách: từ diễn đàn đến động lực phát triển
Đối thoại Quy Nhơn được kỳ vọng là cầu nối lâu dài giữa nhà khoa học, nhà hoạch định chính sách, tổ chức quốc tế, định chế tài chính và doanh nghiệp. Mục tiêu là thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu, làm chính sách và triển khai thực tế, để các sáng kiến ứng phó biến đổi khí hậu không nằm trên giấy mà đi vào đời sống. Đây chính là điểm nghẽn lớn nhất của nhiều quốc gia: khoa học nói một đằng, chính sách làm một nẻo, còn thực thi lại là câu chuyện khác. Gia Lai coi đây là cơ hội xây dựng hình ảnh một "điểm hẹn quốc tế" về khí hậu và chuyển đổi, sẵn sàng phối hợp để Đối thoại Quy Nhơn được tổ chức thường niên từ năm 2027. Việc một địa phương gắn câu chuyện rừng, nước, nông nghiệp, năng lượng và sinh kế người dân với diễn đàn khoa học – chính sách cho thấy phát triển bền vững không thể tách khỏi không gian địa lý cụ thể. Nếu mạng lưới hợp tác hình thành đúng như kỳ vọng, Việt Nam sẽ có thêm một "phòng thí nghiệm chính sách" để thử nghiệm mô hình chuyển đổi xanh dựa trên bằng chứng, rồi nhân rộng.
Khoa học ứng dụng như nền tảng cho phát triển bền vững
Điểm tích cực của cách tiếp cận hiện nay là thừa nhận khoa học ứng dụng không chỉ là nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, mà là công cụ thiết kế chính sách biến đổi khí hậu gắn với tài chính, công nghệ và quản trị rủi ro. Chương trình Đối thoại Quy Nhơn được xây dựng để kết nối góc nhìn khoa học, chính sách, tài chính và thực tiễn, qua các phiên toàn thể, đối thoại song song và hội thảo chuyên đề về khoa học khí hậu, an ninh năng lượng, khử carbon, tài chính chuyển đổi và khả năng chống chịu. Theo Thứ trưởng Lê Trọng Yên, muốn đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, phải tích hợp khoa học, chính sách và nguồn lực, biến cam kết khí hậu thành hành động cụ thể, tạo nền tảng cho tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Câu chuyện ở đây không phải tô điểm cho chiến lược, mà là chấp nhận rằng mọi lựa chọn năng lượng, hạ tầng, đầu tư hôm nay sẽ khóa chặt quỹ đạo phát triển trong nhiều thập kỷ. Nếu khoa học được đặt đúng vị trí, chuyển đổi xanh Việt Nam có thể trở thành động lực phát triển mới, thay vì một cuộc "thắt lưng buộc bụng" kéo dài.
