Chung sức làm đường, không chỉ trông vào ngân sách
Cứng hóa đường giao thông nông thôn là việc thay những tuyến đường đất hoặc xuống cấp bằng mặt đường bền chắc hơn, thông qua hỗ trợ của Nhà nước, sự tự nguyện góp sức của người dân và giám sát của cộng đồng. Tại Bắc Ninh, cách làm ấy đang được triển khai ở tám xã miền núi: Sơn Động, Đại Sơn, Tây Yên Tử, Dương Hưu, Yên Định, An Lạc, Vân Sơn và Tuấn Đạo. Năm 2026, các xã được hỗ trợ 67,589 tỷ đồng để thực hiện 52,04 km đường. Đây là bước đi đáng chú ý vì đường liên xã, liên thôn không thể cải thiện chỉ bằng quyết định phân bổ vốn: mặt bằng, sự đồng thuận và theo dõi chất lượng tại chỗ đều cần người dân tham gia. Mô hình này đặt trách nhiệm lên cả chính quyền lẫn cộng đồng, thay vì xem người dân chỉ là đối tượng thụ hưởng.
Hiến đất, góp tiền và công sức tạo nguồn lực tại chỗ
Sự tham gia của người dân thể hiện rõ nhất ở những gì họ sẵn lòng dành cho tuyến đường: đất, tiền và công làm nền. Tại phường Hiệp Hòa, hơn 600 hộ tự nguyện hiến hơn 15.000 m² đất; người dân dự kiến đóng góp hơn 3,2 tỷ đồng để cùng Nhà nước làm đường. Ở thôn Hữu Mục, người dân đã góp 230 triệu đồng, hiến hơn 1.300 m² đất ở và đất nông nghiệp, đồng thời đưa hàng nghìn mét khối đất đá vào việc mở nền đường. Những ví dụ này không thay thế vai trò ngân sách, nhưng cho thấy nguồn lực tại chỗ có thể quyết định tuyến đường có đủ rộng và có thể triển khai đến đâu. Người dân hiến đất làm đường cũng đồng nghĩa với việc chấp nhận phần hy sinh cụ thể; vì vậy, vận động chỉ bền vững khi thông tin, danh mục công trình và cách sử dụng đóng góp được công khai.
Giám sát cộng đồng phải đi cùng công khai
Chương trình được thực hiện qua các bước khảo sát, lập danh mục, họp dân, giải phóng mặt bằng, hoàn thiện hồ sơ, thi công, nghiệm thu và quản lý công trình. Các địa phương nhấn mạnh yêu cầu công khai, minh bạch, khuyến khích sự tham gia tự nguyện và phát huy giám sát cộng đồng. Đây là phần không thể xem nhẹ: khi người dân góp đất và kinh phí, họ cần biết tuyến nào được ưu tiên, công trình dùng vật liệu gì và chất lượng được nghiệm thu ra sao. Nghị quyết 15/2026 về hỗ trợ xây dựng đường xã, phố, thôn, ngõ, ngách có hiệu lực từ ngày 1/8/2026, tạo cơ sở chính sách để đẩy nhanh cứng hóa đường nông thôn. Trên phạm vi toàn tỉnh, giai đoạn 2026–2030 đặt mục tiêu cứng hóa, cải tạo và nâng cấp hơn 4.000 km đường tại 99 xã, phường. Quy mô ấy càng đòi hỏi cơ chế giám sát đủ rõ, không chỉ dừng ở vận động đóng góp.
Tiến độ gấp, lợi ích phải được đo bằng chất lượng
Việc triển khai đang chịu sức ép thời gian: vốn được giao vào tháng 10/2026, trong khi công trình phải hoàn thành trước ngày 31/12. Đến 22/10, Tây Yên Tử, Yên Định, Sơn Động, Tuấn Đạo và Vân Sơn đã xong giải phóng mặt bằng, đang lập dự án và báo cáo kinh tế - kỹ thuật; Đại Sơn, An Lạc và Dương Hưu tiếp tục vận động người dân, hoàn thiện mặt bằng và danh mục công trình. Một số xã còn vướng hồ sơ, dự toán, thủ tục phê duyệt và năng lực cán bộ cơ sở; giá vật liệu, chi phí vận chuyển tăng, địa hình phức tạp, còn việc mở rộng đường phụ thuộc vào hiến đất và thủ tục đất đai. Thành công vì thế không nên chỉ tính bằng số kilômét hoàn thành đúng hạn. Đường phải thoát nước tốt, bền mặt và đáp ứng nhu cầu đi lại, sản xuất; nếu không, áp lực tiến độ có thể làm giảm giá trị của sự chung sức.
Một tuyến đường rộng hơn có thể đổi khác sinh hoạt hằng ngày: tại Vân Sơn, con đường trước kia chỉ rộng 1,5 m, trơn trượt khi mưa, đã được mở thành 3,5 m và đổ bê tông, giúp việc đi lại thuận tiện hơn. Đó là thước đo gần gũi nhất cho hiệu quả của đường giao thông Bắc Ninh: công trình phải giải quyết trở ngại thực tế của người dân. Chính quyền cần hỗ trợ kịp thời về thủ tục và kỹ thuật, còn cộng đồng cần được tham gia giám sát từ lúc chọn tuyến đến nghiệm thu. Khi hai phía cùng giữ trách nhiệm, nguồn lực tại chỗ mới chuyển thành hạ tầng hữu ích và lâu bền.
